Điều ít biết về 23 đạo sắc phong quý hiếm ở đền Trấn Vũ

Nghi thức kéo co ngồi đặc sắc trong lễ hội truyền thống làng Ngọc Trì, xã Thạch Bàn, Long Biên, Hà Nội. Ảnh: TL

Nơi lưu giữ nhiều dấu ấn lịch sử văn hóa

Nếu như ở đền Quán Thánh (Ba Đình, Hà Nội) nổi tiếng với tượng đồng Trấn Vũ thì ở thôn Ngọc Trì, xã Thạch Bàn (Long Biên) cũng có pho tượng đồng nguyên khối, an vị ở giữa hậu cung, cao khoảng 3,96 m, nặng 4 tấn. Trên bia “Trấn Vũ điện bia ký” lưu giữ trong đền ghi rõ, ban đầu tượng thần được dựng bằng gỗ. Khi ấy, vua Lê Thánh Tông (1442-1497) đưa quân đi dẹp giặc Chiêm Thành đã dừng chân nghỉ tại xã Thạch Bàn (tên cũ là Cự Linh). Vua được thần báo mộng và phù trợ nên khi thắng lợi trở về đã ban sắc cho dân địa phương lập đền thờ đức thánh Trấn Vũ.

Ngoài ra, vua còn ban tặng bài vị có 5 chữ “Hiển linh Trấn Vũ quán” và ban một số ruộng đất để làm hương hỏa. Bài vị cổ xưa đó hiện nay vẫn còn trong hậu cung, được thờ cùng với pho tượng thần. Đến năm 1747, tượng gỗ bị hư hại nên quan viên và nhân dân trong vùng góp công sức, tiền của đúc tượng bằng đồng. Nhưng khi chiêm bái thì vẫn chưa thấy xứng nên năm 1788 dưới thời Tây Sơn, tượng đồng được đúc lại lần nữa. Năm 1802, tượng hoàn thành và giữ nguyên hình dạng đến ngày nay.

Theo GS Trần Lâm Biền, tượng Trấn Vũ ở Thạch Bàn được làm trước tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh cả một thế kỷ. Tháng 12/2015, người dân xã Thạch Bàn vinh dự khi pho tượng được công nhận là Bảo vật quốc gia thì tháng 12/2016, pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ ở đền Quán Thánh mới được công nhận. Bên cạnh pho tượng bảo vật này, đền Trấn Vũ còn lưu giữ 23 đạo sắc phong thế kỷ 18 -19.

Sáng 18/4, UBND phường Thạch Bàn và Ban quản lý đền Trần Vũ đã tổ chức khai hội đền Trấn Vũ và lễ đón nhận quyết định “Đạo sắc phong là tư liệu lưu trữ quý hiếm”. 23 đạo sắc phong tại đền Trấn Vũ được làm bằng giấy dó và trang trí hình rồng, trên mỗi bản được ghi rõ bằng văn tự Hán nôm, có dấu ấn triện của nhà vua. Các sắc phong này có niên đại Cảnh Hưng thứ 44 đến đời Nguyễn (từ năm 1740 đến năm 1940). Đây là tư liệu quý giá và trung thực về tên, tuổi, công lao của những nhân vật lịch sử, về quê quán, công trạng và xếp hạng (gia phong mỹ tục, sắc phong Tôn thần, Thượng đẳng thần…), biểu thị sự tôn vinh của vương triều và công đồng dân cư với vị thần đó. Đồng thời các đạo sắc phong cũng là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu tín ngưỡng dân gian và cũng được coi là những cổ vật có giá trị do có tính độc bản.

Trải qua các biến động của lịch sử, người dân Thạch Bàn vẫn lưu giữ được sự nguyên vẹn các đạo sắc phong. Theo ông Ngô Quang Khải - Trưởng ban Quản lý đền Trấn Vũ: “Nội dung của các đạo sắc đa phần ca tụng công lao của đức thánh Trấn Vũ và sự linh thiêng của di tích đền Trấn Vũ. Ngoài ra, nhà vua cũng ban chỉ dụ yêu cầu nhân dân phải hương khói phụng thờ đối với đức thánh Trấn Vũ. Trước đây, khi chưa phối hợp với UBND TP Hà Nội, Sở Nội vụ và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia thì hàng năm chúng tôi sẽ chọn một ngày nắng đẹp nhất của mùa thu, mắc màn giữa sân đền để hong khô chống ẩm cho đạo sắc, sau đó lại cất vào rương. Sau này, nhờ công nghệ hiện đại của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia nên việc bảo quản đã nhẹ nhàng hơn nhiều. Bên cạnh đó, các thông tin về đạo sắc cũng được số hoá để mọi người dân dễ cập nhật. Quyết định của UBND TP Hà Nội về việc công nhận 23 đạo sắc là cơ sở pháp lý để các sắc phong không bị xâm hại và được gìn giữ tốt hơn”.

Độc đáo nghi thức kéo co ngồi

Ngay sau lễ đón nhận quyết định “Đạo sắc phong là tư liệu lưu trữ quý hiếm”, Ban tổ chức lễ hội cũng phục dựng lại nghi lễ và trò chơi kéo co ngồi truyền thống của làng. Đây là trò diễn mang tính nghi lễ, được diễn ra vào ngày hội 3/3 Âm lịch hàng năm. Nghi lễ có nguồn gốc sâu xa từ tín ngưỡng phồn thực, được thực hành với mong muốn cầu mong mưa thuận gió hòa, đủ nước cho sản xuất nông nghiệp.

Trước mùa lễ hội, dân làng Ngọc Trì đã tuyển chọn những "giai kéo co" để tham gia nghi thức này. “Giai kéo co” độ tuổi từ 18-35, là trai đinh, nhất thiết phải có gốc ở làng (ít nhất sống tại làng từ 5 đời). Trai làm rể của làng không được tham gia. Các đội tham gia kéo co được chia thành ba “mạn”, gồm mạn Đường, mạn Đìa và mạn Chợ. Người chỉ huy mỗi đội kéo co gọi là Tổng cờ.

Đến ngày hội làng, các “mạn” dâng lễ vật lên đức Thánh Huyền Thiên Trấn Vũ. Lễ vật gồm mâm xôi, thủ lợn, hoa quả. Cây song dùng để kéo co cũng được mang ra trình Thánh. Sau nghi lễ trình đức Thánh, các đội truyền tay nhau cây song, cùng đi ra bãi đất trống đã được chọn sẵn để thực hiện nghi thức kéo co ngồi. Trước khi kéo, dây song được luồn qua một chiếc cột lim chôn xuống đất. Giai kéo co hai đội ngồi bệt xuống đất, chân co, chân duỗi, lấy gót chân làm điểm tựa để kéo. Trong tiếng trống hội rộn rã, tiếng hò reo cổ vũ của người, nghi thức kéo co càng thêm hấp dẫn.

Theo quan niệm của người dân trong làng, đội nào thắng thì năm đó người dân trong thôn sẽ làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn. Có lẽ vì niềm tin ấy, mà mỗi khi đến hội làng, nghi thức kéo co ngồi luôn được trông đợi nhất và cũng được các đội đầu tư nhiều nhất.

Ông Ngô Quang Khải tự hào nói: “Với pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bảo vật quốc gia, nghi thức kéo co ngồi được công nhận là Di sản phi vật thể của nhân loại và giờ đây lại thêm 23 đạo sắc phong được công nhân là tài liệu lưu trữ quý hiếm, sẽ thêm niềm tự hào cho người dân Thạch Bàn. Với niềm vinh dự ấy, người dân sẽ ý thức hơn trong việc bảo tồn, gìn giữ những di sản văn hoá mà ông cha để lại”.

Thảo Nguyên