Đoàn thành hay “đoản thành”?

Vậy nhưng mấy ai tỏ rằng tỉnh Đông Bắc của đất nước còn có một địa danh gắn liền với lịch sử đấu tranh giữ nước gian khổ của dân tộc là Thành cổ Lạng Sơn, nơi người xứ Lạng gọi nôm na là Đoàn thành. Khổ thay, Đoàn thành hôm nay đã là... “đoản thành”.

Huyền tích Đoàn thành

Cây sưa cụt ngọn ở phía sau cổng thành. Ảnh:TG

Biết chúng tôi là khách phương xa, ông cụ tự nguyện làm “hướng dẫn viên” suốt buổi dạo thăm thành cổ. Cụ là Tạ Văn Tuấn, ngụ ở khối Cửa Nam, phường Chi Lăng, TP Lạng Sơn, người đã gần 70 năm sống trên đất của Đoàn thành. Nói về gốc tích của Đoàn thành, cụ cho biết dân gian có truyền nhau một câu chuyện thần thoại đẫm chất liêu trai.

Rằng biết nhân dân có ý định xây thành liền có hai vị thần xuống giúp. Một vị nói rằng, với sự giúp đỡ của thần, thành sẽ được xây xong trong đêm, tức là từ chập tối cho đến tiếng gà gáy đầu tiên chào ngày mới thì hoàn thành. Trước sự tự tin của vị thần thứ nhất, vị thần thứ hai liền thách đố xây được xong thành trong khoảng thời gian mà vị thần kia tuyên bố.

Vậy là ngay trong đêm, trên công trường có đến cả ngàn người như đoàn kiến nhỏ cần cù lao động. Tới nửa đêm, đoàn người với sự giúp đỡ của vị thần thứ nhất đã xây cất hoàn chỉnh 3 bức tường ba phía Đông, Nam, Bắc. Đang xây dở bức tường cuối cùng thì vị thần thứ hai bằng “sự ảnh hưởng” của mình đã cho gà gáy sớm hơn so với thường lệ.

Vậy là lời hứa của vị thần thứ nhất không thực hiện được, bức tường thành phía Tây chưa xây xong vẫn ngổn ngang gạch, vữa. Điều này khiến vị thần thứ nhất nổi giận lôi đình. Thần giận đến nỗi từ trên đỉnh núi đá phía Nam thành, thần “xả” một mũi tên xuyên thủng một lỗ lớn vào quả núi đối diện. “Sự tích trên truyền lại từ bao đời nay, không rõ thực hư thế nào nhưng đúng là đứng từ quả núi phía Nam Đoàn thành nhìn thẳng sang quả núi đối diện có một lỗ thủng lớn!?”, cụ Tuấn quả quyết. Huyền tích Đoàn thành nghe mang máng như câu chuyện xây thành Cổ Loa ở đất Thăng Long văn vật vậy!

Đoàn thành trong sử sách

Khẩu đại bác chỉ còn trơ thân với nòng.

Còn thực tế tường thành cao hơn 4m, có 4 cửa 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc. Xung quanh có 19 điếm canh. Theo “Đại Nam nhất thống chí” do quốc sử triều Nguyễn biên soạn, thành cổ Lạng Sơn có tên là Đoàn thành, không rõ xây dựng từ bao giờ. Năm Hồng Đức thứ 26 nhà Lê (1495), thành được tu bổ lại. Khởi thuỷ thành có chu vi 290 trượng, cao 9 thước (tương ứng với hiện nay là 1.080m và cao 3m60).

Vào thế kỉ thứ 18, triều Lê Cảnh Hưng, ông Mai Thế Chuẩn, người quê ở xã Thạch Tuyền, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi, được cử làm đốc trấn Lạng Sơn đã cho khởi công tu bổ lại Đoàn thành, từ năm 1756 đến 1758 thì xong. Kết quả thành rộng hơn cũ gấp 2,2 lần, tường cao hơn đúng 1m. Đoàn thành theo cứ liệu lịch sử không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại một số đoạn thành của toà thành cổ.

Trong số 4 cửa thành xưa kia nay chỉ còn 2 cửa (cửa Nam và cửa Tây), trong đó cổng thành cửa Nam còn khá nguyên vẹn nhưng vọng lâu trên các cửa thành cũng đã bị đổ nát. Móng thành được xây bằng đá xanh rất chắc chắn, cổng xây vòm cuốn rộng 3,3m, dày 3,5m, chiều cao từ chân đến đỉnh là 5m. Hiện chỉ còn cổng thành phía Nam, cổng thành phía Tây đã bị xây bít lại. Đoàn thành vốn là một kiến trúc quân sự, sau đó trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của Lạng Sơn thời kỳ phong kiến.

Di tích lụi tàn

Chân tường thành là bãi đổ vật liệu xây dựng.

Ở phía Đông chỉ còn một vài đoạn làm dấu, phía Bắc khuất lấp sau nhà dân cũng trong tình trạng tương tự. Phần cho là còn nguyên vẹn nhất của thành cổ Lạng Sơn đó chính là bức tường thành và cổng thành ở phía Nam. Tuy nhiên, có mục sở thị mới thấy được thực trạng gọi là nguyên vẹn này. Phần nửa bức tường từ cổng thành chạy lên đồi Đài Phát thanh sau khi được phục chế khá chắc chắn, nguyên vẹn nét cổ kính. Phần còn lại chạy ra quốc lộ 1 không để ý nhìn cũng chẳng thấy tường thành đâu.

Vốn thiết kế là một khu quân sự nên phía ngoài là tường cao, bên trong được đắp đất tạo thành dốc thoải từ đỉnh trường thành xuống mặt đất để tạo sự kiên cố cho thành. Vậy nhưng mặt dốc được đắp đất này bị cày xới nham nhở, nhiều đoạn mất hẳn đất chỉ còn bức tường trơ trọi. Thay vì đắp đất phục hồi nguyên trạng, nhiều chỗ bị xới để trồng rau xanh. Cạnh cổng thành rác thải vứt bừa bãi, nhiều đoạn nằm ngay cạnh chân thành biến thành bãi đổ nguyên vật liệu xây dựng.

Bờ đất tạo sự kiên cố cho tường thành biến thành bãi rau, bãi rác.

Tuy nhiên, hiện khẩu đại bác cũng chỉ còn trơ thân với nòng. Tất cả những phụ kiện như tay quay, kính ngắm đã bị tháo bán sắt vụn. Cụ Tuấn cho biết, ngày xưa còn nhỏ đi chăn trâu vẫn hay trèo lên chơi trận giả, súng còn nguyên chứ không trọc lóc như bây giờ.

Gần đây nhất, khi cơn sốt gỗ sưa tràn về xứ Lạng, tới lượt cây sưa cổ thụ ngay cổng thành cũng nằm trong tầm ngắm của kẻ xấu. Ban đêm, chúng đánh ô tô nổ máy đậu sẵn dưới gốc cây. Toán khác cầm cưa âm thầm hành động, khi người dân nghe tiếng rầm chạy ra thì nửa trên của cây sưa đã nằm gọn trên thùng xe phóng vút rồi mất hút trong đêm tối. Khi đến thăm, chúng tôi vẫn thấy phần thân còn trơ lại của cây này.

Công Tâm