Duy trì mức sinh hợp lý giúp Việt Nam kéo dài thời kỳ dân số "vàng"

Năm 2006, Việt Nam đã đạt và duy trì mức sinh thay thế từ đó đến nay. Bắt đầu từ năm 2007, Việt Nam chính thức bước vào thời kỳ cơ cấu "dân số vàng". Dân số nước ta vừa bắt đầu bước vào thời kỳ "dân số vàng" vào năm 2006 thì chưa đầy 5 năm sau (2011) đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số khi tỉ trọng nhóm dân số 65 tuổi trở lên chiếm 7%. Việt Nam là một trong số những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới.

13 năm qua, bằng nhiều nỗ lực, Việt Nam duy trì được mức sinh thay thế trên toàn quốc, tức là số con trung bình của mỗi bà mẹ (trong độ tuổi sinh đẻ) từ 2,0-2,1 con. 

Dù đã duy trì thành công, nhưng nhiều chuyên gia nhận định, mức sinh này không bền vững, nghĩa là nếu không có các giải pháp, chương trình can thiệp, không có sự quan tâm, đầu tư, chỉ đạo, thì Việt Nam có thể tuột mất mức sinh lý tưởng trên toàn quốc này. 

Cùng đó, dù khống chế được tốc độ gia tăng dân số nhưng đến nay "bức tranh" về mức sinh của nước ta có những "mảng màu" khác biệt, thể hiện rõ sự chênh lệch đáng kể giữa các vùng. Hiện nay, 4/6 vùng trên mức sinh thay thế bao gồm: Trung du miền núi phía Bắc là 2,48 con, Bắc Trung Bộ, duyên hải miền trung là 2,30 con, Tây nguyên 2,32 con, Đồng bằng sông Hồng 2,29 con. 2/6 vùng còn lại thì dưới mức sinh thay thế gồm Đồng bằng sông Cửu Long là 1,74 con và Đông Nam Bộ là 1,50 con. Chênh lệch giữa mức sinh vùng cao nhất (Trung du miền núi phía Bắc) và vùng thấp nhất (Đông Nam bộ) là 0,98 con.

Ông Nguyễn Doãn Tú, Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số (Bộ Y tế), cho biết tính tổng tỷ suất sinh (TFR) trung bình năm năm gần đây, có 33 tỉnh có mức sinh hơn 2,2 con; 21 tỉnh có mức sinh dưới hai con và chỉ có chín tỉnh, thành phố có mức sinh xung quanh mức sinh thay thế (từ 2 đến 2,2 con). Chênh lệch mức sinh giữa nơi cao nhất và nơi thấp nhất là 1,57 con, trong đó cao nhất Hà Tĩnh là 2,9 con, thấp nhất TP Hồ Chí Minh là 1,33 con.

Những công nhân, lao động lành nghề, vững về chuyên môn là lực lượng sản xuất ra của cải vật chất cho đất nước.

Nơi có mức sinh thấp tiếp tục có xu hướng giảm sâu và ngày càng lan rộng. Trong 21 tỉnh, thành phố có mức sinh thấp, có một số tỉnh mức sinh ở mức rất thấp, tập trung ở khu vực Đông Nam bộ, Đồng bằng sông Cửu Long và duyên hải miền Trung, có quy mô dân số là 37,9 triệu người chiếm khoảng 39,4% dân số cả nước. 

Trong khi đó, xu hướng mức sinh tăng cao trở lại sau khi đạt mức thay thế đã xuất hiện ở nhiều tỉnh tại vùng Trung du miền núi phía Bắc, Bắc Trung bộ. Hiện có 33 tỉnh có mức sinh cao, quy mô dân số là 39,8 triệu người, chiếm 41,4% dân số cả nước. Nhiều tỉnh ở nhóm này có điều kiện kinh tế - xã hội còn rất khó khăn, chất lượng nguồn nhân lực còn nhiều hạn chế.

Sự "xáo trộn" trong "bảng xếp hạng" mức sinh của các tỉnh, vùng/miền liên tục thay đổi theo từng năm, tính theo Tổng điều tra Dân số và Nhà ở, hay các thống kê chuyên ngành. 

Tổng cục trưởng Nguyễn Doãn Tú đánh giá mức sinh thấp kéo dài sẽ để lại nhiều hệ lụy như già hóa dân số nhanh, thiếu hụt lao động. Nhưng nếu để mức sinh cao, quy mô dân số lớn, cũng ảnh hưởng nhiều đến sự đầu tư nâng cao chất lượng dân số, giải quyết việc làm, chăm sóc sức khoẻ nhân dân, giáo dục, làm tăng khoảng cách phát triển và chất lượng cuộc sống của nhân dân của các địa phương này so với các khu vực khác... Điểm chung của việc nếu để mức sinh quá thấp hay quá cao là đều ảnh hưởng đến an sinh xã hội, tác động rất lớn đến phát triển bền vững đất nước. 

Để kéo dài và phát huy lợi thế của cơ cấu "dân số vàng" cần thực hiện đồng bộ các giải pháp. Đó là, duy trì mức sinh hợp lý nhằm kéo dài thời gian cơ cấu "dân số vàng", làm chậm quá trình "già hóa dân số". Nước ta đang trong ngưỡng già hóa dân số, nhưng thời kỳ "dân số vàng" vẫn còn kéo dài đến giai đoạn 2037 - 2040. Để giữ vững cơ cấu "dân số vàng" thì việc duy trì mức sinh thay thế vẫn là giải pháp hữu hiệu nhất. Đây cũng là cơ hội để tăng cường đầu tư, nâng cao chất lượng dân số, chất lượng đào tạo nguồn nhân lực. 

Theo GS. Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Việt Nam cần chớp lấy thời cơ “dân số vàng” để cải thiện năng suất lao động, vì cơ hội này sẽ không quay trở lại, nếu có phải ít nhất 100 - 200 năm sau. Với tổng số dân Việt Nam khoảng 96,2 triệu người, hiện nay số người trong độ tuổi lao động ở nước ta đã trên 64 triệu người. Đây là dư lợi lớn của “dân số vàng” cho tăng trưởng kinh tế. Hơn nữa, với khoảng một nửa dân số trong độ tuổi lao động dưới 34 tuổi là thuận lợi cho việc tiếp thu khoa học, kỹ thuật và linh hoạt trong chuyển đổi nghề.

Q.An