“Giấc mơ thuốc” và vị Tiến sỹ đầu tiên người Sán Chỉ

Nghiên cứu về cây thuốc của đồng bào vùng cao là niềm đam mê lớn nhất của TS Trần Văn Ơn (Ảnh: TL).

Tiến sĩ (chuyên ngành thực vật học) Trần Văn Ơn - Trưởng bộ môn Thực vật học, trường Đại học Dược Hà Nội bắt đầu câu chuyện từ một kỷ niệm như thế. Bây giờ mang học hàm Tiến sỹ về thực vật học - một chuyên ngành cũng gắn liền với núi rừng, anh ấp ủ ước mơ khôi phục bảo tồn và phát triển những cây thuốc quý và đăng ký thương hiệu những bài thuốc của người dân tộc để không bị… thất truyền. 

TS Trần Văn Ơn đang hướng dẫn bà con dân tộc thủ tục thành lập công ty sản xuất thuốc tắm (Ảnh: TL).

Học xong chương trình PTTH, không như nhiều bạn bè khác ở nhà, lấy vợ, đẻ con và lại tiếp tục gắn bó với góc rừng, mảnh nương, con suối…Ơn nộp hồ sơ dự thi đại học. Thi rồi, cũng không nghĩ mình sẽ đỗ… Vậy nhưng, sau cái đêm lội rừng ấy, về đến bản trời đã hưng hửng sáng, anh đến tận nhà người đưa thư, gọi cửa để lấy “cái tờ giấy gì ở trên xã” mà cậu bạn miêu tả. Cậu mừng run người khi đó là giấy gọi nhập học, lớp dự bị dành cho con em dân tộc thiểu số của Trường đại học Dược.

Một năm sau hệ dự bị, anh đăng ký thi ngành Thực vật học - bộ môn không mấy sinh viên yêu thích vì sự khô khan và hóc búa. Trên bảng điểm kết quả thi, Trần Văn Ơn trúng tuyển.

Bốn năm trời, anh miệt mài học tập để mong đến ngày trở về quê hương. Anh kể, đoạn đường dài 120 cây số từ trường về nhà, phải đi làm ba chặng. Tờ mờ sáng ra xếp hàng mua vé, ngồi vạ vật đợi giờ tàu chạy. Về đến ga Kép, bắt xe xuống huyện. Từ trung tâm huyện Đồng Hỷ, cuốc bộ về nhà ở tít cuối bản mất vài chục cây số nữa. Hôm nào may mắn, đi nhờ được chiếc xe trâu của người cùng bản lên chở thóc, chở muối về. “Quãng đường chim bay” ấy, anh phải lặn lội mất gần 2 ngày trời!  

Giấc mơ về “người thầy thuốc chân đất” 

Trong gia đình, Trần Văn Ơn là người may mắn được bố mẹ cho đi học “đến đầu đến đũa”. Anh sống trong môi trường gia đình có truyền thống về cây thuốc. Ngay từ nhỏ, sự gắn bó với những cây thuốc, cây cỏ xung quanh bản làng đã “thổi” vào Ơn niềm đam mê. Nhớ lại hồi đó, Ơn đã tự làm cho mình một cuốn sổ nhỏ để ghi chép các đặc điểm, kèm theo hình vẽ minh hoạ về các loài cây thuốc, trong những lần vào rừng lấy thuốc cùng ông.

Lên đại học, anh trở thành “học trò cưng” của các giáo sư, tiến sỹ đầu ngành trong Khoa Thực vật học của Trường đại học Dược: GSTS khoa học Trần Quang Thành; GS Vũ Văn Chuyên – giáo sư “độc ngữ” về môn Latinh. Ba năm liền, một thầy một trò lăn lộn về thực vật. Vừa học thầy về kiến thức, Ơn vừa học luôn từ những người thầy đáng kính (mà sau này anh may mắn trở thành đồng nghiệp của họ) tác phong, phong cách và niềm đam mê khoa học, để đến khi làm thầy, anh lại “truyền lửa” cho các thế hệ sinh viên của mình. 

Tam thất (ảnh trên) và giảo cổ lam (ảnh dưới) là những loại thuốc quý (ảnh: TL).

“Việt Nam có rất nhiều cây thuốc quý. Thế nhưng, những loài được dân gian biết đến rất ít và còn lại không nhiều. Chúng ta không có ai đứng ra ghi chép, tổng hợp và thừa kế những bài thuốc theo kiểu “gia truyền” ấy, khiến nó bị mất đi khi những thầy lang theo tuổi già bị chết vì tuổi cao… Người Trung Quốc đã sớm nhận thức được điều này, và họ đang là nước đứng đầu về lĩnh vực Đông y!”.

10 năm liền, ông Tiến sỹ người Sán Chỉ ấy lại cùi cụi nghiên cứu, ghi chép và trồng cây thuốc, vì sợ nó biến mất trong nay mai. 

Năm 2003, một lần lên Tả Khoang, Tả Phìn (Sa Pa) thực địa, anh thấy các nhà nghỉ, khách sạn xung quanh điểm nghỉ mát Sa Pa mọc lên nhan nhản dịch vụ “tắm thuốc của người Dao đỏ”. Bài thuốc ấy là tri thức, thành quả của người Dao đỏ. Anh lại tẩn mẩn mấy năm trời, cùng các sinh viên, cộng sự của Bộ môn Thực vật học lên Sa Pa lấy mẫu về nghiên cứu các thành phần của bài thuốc tắm. Anh và cộng sự chiết xuất, đưa ra công thức để chuyển đổi từ bài thuốc tắm thủ công theo kiểu “xông cảm” của dân gian thành sản phẩm các “hộp thuốc tắm”.