Hà Nội: Làng thuốc nghìn năm biến mất không vết tích

Vườn thuốc bây giờ.

“Bê tông hóa” cả… nghìn năm văn hiến!

Xuôi ngõ 173 đường Hoàng Hoa Thám, đến phía cuối là làng Đại Yên - làng thuốc cổ thuộc phường Ngọc Hà, quận Ba Đình, Hà Nội. Hàng thế kỷ, người dân làng này đã sống bằng nghề trồng và bán thuốc nam. Theo lời các bậc cao niên, trước đây ở Đại Yên, gia đình nào cũng có một vườn cây lá thuốc. Những thập niên 70-80 của thế kỷ XX, cả làng là vựa thuốc Đông dược cung cấp cho các nơi như Viện Y học cổ truyền Việt Nam, Đại học Dược Hà Nội. Thậm chí, hàng thuốc nam xuất xứ từ đây còn được bày bán hầu khắp các chợ ở Đồng bằng Bắc bộ. Có những gia đình nhiều đời cha truyền con nối nghề này... Đáng buồn thay, giờ tất cả chỉ còn trong ký ức.

Sáng thu Hà Nội se lạnh, chúng tôi quay lại ngôi làng cổ độc đáo này với mong mỏi còn người Đại Yên giữ được một chút “hồn vía” truyền thống làng thuốc xưa. Nhưng, cổng làng trước đây đã bị đập đi và đang được xây mới lại. Đại Yên giờ nhà cửa san sát, không một tấc đất nào dành cho cây thuốc nữa. Vết tích làng  xưa gần như đã bị xóa sạch.

Quanh quẩn trong làng với mong mỏi tìm cho được vườn thuốc nam, bà cụ có mái tóc bạc trắng, ngồi bán lá thuốc ở cổng làng, miệng bỏm bẻm nhai trầu cười buồn: “Làm gì còn đất vườn mà trồng thuốc hả con?”. Dọc con kênh chảy qua cổng đình làng, ngày trước còn sót lại 4 khu vườn nho nhỏ nằm chênh vênh bên những đống rác thải to lù lù. Lúc đó, vẫn còn vài ba hộ sống bằng nghề trồng và bốc thuốc nhưng những “mảnh hồn” lá thuốc Đại Yên đếm trên đầu ngón tay ấy cũng đã biến mất theo cơn lốc đô thị hóa. Mảnh vườn thuốc giờ đã là những công trình xây dựng, hoặc đã đi vào sử dụng, hoặc đang ngổn ngang bê tông sắt thép. Làng Đại Yên từ khá lâu rồi đã trở thành khu dân cư của 10 tổ dân phố thuộc phường Ngọc Hà. Người ta chẳng còn mặn mà với cái nghề vất vả, cầu kỳ mà thu nhập thấp. Cũng như bao nhiêu nghề thủ công truyền thống khác ở Hà Nội, nghề làm thuốc nam ở Đại Yên đã đi vào quên lãng.

Giờ đây, làng đã lên “phố”, thay vào những vườn lá thuốc là những khu nhà cao tầng mọc san sát. Những mảnh vườn ít ỏi đã bị giải tỏa, đối với nhiều người, đặc biệt thế hệ cao niên ở làng, mùi hương của lá thuốc như thấm vào đất làng, khiến cho họ nuối tiếc mà đành bất lực trong việc gìn giữ.

Người trồng thuốc nơi đâu?

Bà Chinh bên vườn thuốc 500m2 ngày ấy. Ảnh: H.P

Lần gần nhất tôi đến làng thuốc này đã 10 năm. Còn nhớ, ngày ấy tôi gặp được bà Nguyễn Thị Chinh, người trồng thuốc lâu năm ở Đại Yên. Bà cho biết cả cái làng này, gần như ai cũng biết được tác dụng của những loại thuốc lá. Họ truyền khẩu cho nhau. Bà Chinh kể rằng, trước đây đất làng Đại Yên rất rộng. Mỗi gia đình trong làng đều có vườn trồng cây thuốc. Rào dậu nhà nào cũng um tùm cây lá thuốc. Năm ấy đã 70 tuổi, gần trọn cuộc đời bà Chinh gắn liền với mảnh đất trồng lá thuốc, tiếp tục bám nghề với tâm niệm: “Với mảnh vườn nhỏ dùng để trồng thuốc, tuy không sinh ra nhiều tiền như những hình thức kinh doanh khác nhưng nghề của ông cha thì phải cố gắng giữ gìn”.

Bà buồn rầu: “Rồi đây Đại Yên chẳng có lấy một thước đất để trồng thuốc. Nghề truyền thống ông cha sẽ chấm hết”. Rồi bà trầm ngâm: “Không buồn sao được khi đứng trước nguy cơ biến mất nghề. Như nhà bà Quế có vườn cạnh nhà tôi đã 6 đời trồng, bán thuốc nam, cả nhà sống bằng nghề của ông cha truyền lại. Cái nghề ấy chỉ đủ sống mà chẳng thể giàu, nhưng được tiếng là làm phúc cho đời. Nhưng rồi còn cơ hội mà làm phúc nữa không ?”

Thuở ấy, khu vườn nhà bà Chinh có diện tích khoảng 500m2, là nơi trồng các cây thuốc nam như hương nhu, mã đề, sài đất. “Nghề trồng cây thuốc nhìn qua có vẻ nhàn nhã nhưng ngày nắng hay mưa cũng phải có mặt ở vườn. Để kiếm được đồng tiền từ cây thuốc nam đâu có nhẹ nhàng như mọi người tưởng. Người làng gọi nghề trồng cây thuốc vất vả như việc 'bới đất, kiếm ăn”. Lời người năm xưa là vậy, khu vườn 500m2 năm xưa giờ là một công trình xây dựng dang dở, bên cạnh đó là nhà cửa đã san sát.

Về Đại Yên bây giờ cảnh vật đổi khác nhiều đến mức không còn tìm ra nhà bà Chinh, bà Quế ở đâu nữa. Hỏi dân làng về các bà người thì bảo không biết, người bảo chưa nghe tên.

Chị Luyến, một người dân Đại Yên cho biết, hiện nay chỉ còn nhà bà Hoa còn bán lá thuốc ở đầu chợ phía cổng làng. Ấy thế nhưng, tìm mỏi cả mắt, cổng làng còn đang dựng lại dở dang, chợ tạm trước cổng cũng chỉ mấy mẹt rau, cân thịt, tuyệt nhiên không còn một hàng lá thuốc nào. Tôi hỏi lại chị Luyến, chị trả lời qua loa: “Có lẽ bác nghỉ rồi cũng nên”! Ngôi làng thuốc cổ nghìn năm tuổi – dấu ấn văn hiến của mảnh đất kinh kỳ phồn hoa đã biến mất lúc nào cũng chẳng ai hay biết nữa?

 Hà Phương