Làng lá dong lớn nhất Thủ đô sắp bị… xóa sổ

Anh Khương với nương dong ít ỏi sau nhà. Ảnh: Tg

Cam Canh “giết” lá dong!

Các thôn Tràng Cát, Ngọc Liên (xã Kim An, huyện Thanh Oai) cách trung tâm Thủ đô hơn 20 km được bao quanh bởi con sông Đáy. Bao đời nay, đây là mảnh đất nổi tiếng trồng lá dong gói bánh chưng. Lá dong ở đây khác với các loại lá dong rừng và vùng khác. Lá thường to tròn và dai, mặt dưới của lá có màu xanh non, cuống lá dài và đồng màu với gân lá. Nếu dùng lá để gói bánh chưng sẽ cho bánh màu xanh tự nhiên rất đẹp mắt và có vị thơm hấp dẫn sau khi luộc chín.

Dong là loại cây dễ trồng, không mất nhiều vốn, chỉ cần lấy gốc để trồng một lần là cho thu hoạch nhiều năm. Thế nhưng loay hoay mãi ở xứ lá dong nức tiếng từ bao giờ mà chúng tôi không nhận ra. Cũng đúng thôi, làng lá dong hiện rất ít cây dong.

Anh Lê Văn Khương (ở thôn Ngọc Liên) cho biết: “Trồng dễ, chăm dễ nhưng người dân không trồng cây dong nữa. Qũy đất được dành để trồng cam Canh - giống cây ăn quả cho hiệu quả kinh tế hơn hàng chục lần”. Nhà anh Khương có 4 sào đất nông nghiệp, ngày trước trồng lá dong thì nay để canh tác thứ khác. Lá dong chỉ được anh trồng trong khu vườn nhỏ phía sau nhà.

“Trồng dong chăm bón tốt, mỗi năm cũng chỉ được 7 triệu đồng/sào chưa trừ công cán. Số tiền đó không đủ chi tiêu thời buổi bây giờ. Trong khi đó giống cam Canh chăm đến năm thứ 3 có thể thu về 70 - 80 triệu đồng/sào”, anh Khương nhẩm tính.

Người dân cho biết, cây dong phát triển tốt ở vùng đất này là do nằm trong vùng bãi bồi của sông Đáy, có mạch nước ngầm tinh khiết chảy qua và có khí hậu thích hợp. Thời điểm này, tại các nhà vườn, giá lá dong khoảng 50.000- 100.000 đồng/100 lá, tùy thuộc vào từng loại lá to hay nhỏ. Để giữ cho lá dong tươi lâu, sau khi cắt, người ta sẽ nhúng vào nước sạch trước khi bó từng bó lá. Lá dong trung bình giữ được khoảng 15-25 ngày.

Lá dong ngày Tết được bán khoảng 100.000 đồng/100 lá, những lá to đẹp nhất gọi là “lá lọc” bán khoảng 120.000 đồng/100 lá. Vụ lá dong Tết còn tạo việc làm cho rất nhiều người trong thôn và các làng khác đến giúp cắt lá với tiền công 60.000-80.000 đồng/người/ngày. Tuy nhiên, những con số đó vẫn chưa đủ thuyết phục để giữ được nghề trồng cây dong cho làng.

Chỉ trồng làm… kỷ niệm?

Đất dành để trồng cam, cây dong bị dồn vào nương.

Anh Khương kể, trước đây, đặc biệt là vào dịp cuối năm, làng anh tấp nập kẻ vào người ra để vận chuyển lá dong. Lá dong bạt ngàn khắp cánh đồng. Lá dong của làng đi khắp các thị trường, từ Hà Nội và vùng lân cận đến các vùng phía Nam, đặc biệt là TPHCM. Thậm chí, là dong nơi này còn được xuất khẩu phục vụ nhu cầu Tết của bà con Việt kiều ở các nước Nga, Đức và một số nước Đông Âu khác.

“Có những gia đình trồng cả mẫu lá dong. Giờ thì họ thu gọn lại chỉ 1 sào, hoặc nửa sào, thậm chí không trồng nữa”, anh Khương nói. Chị Đoàn Thị Hường (thôn Tràng Cát) lý giải nguyên nhân chính khiến người dân xa rời cây dong: “Chi phí chăm sóc mỗi sào lá dong tốn khoảng hơn 500.000 đồng phân bón. Chi phí chăm sóc rẻ nhưng vì lợi nhuận không cao nên càng ngày người dân không trồng nữa”.

Con đường nối giữa hai thôn Ngọc Liên và Tràng Cát như anh Khương giới thiệu trước kia bạt ngàn lá dong thì nay thay vào đó là những vườn cam. Cụ Chinh, một người làng nói đầy tiếc nuối: “Không đất nào trồng lá dong lại tốt như ở đây. Nhưng bài toán kinh tế đặt ra buộc người làng phải thay đổi. Thấy những nương dong mất dần, tiếc mà không làm gì được”. Quả thật, làng lá dong nức tiếng Thủ đô đã thay đổi một cách chóng mặt. Chúng tôi băn khoăn: “Không lâu nữa lá dong nơi đây  sẽ biến mất?”. Anh Khương bảo: “Không hẳn. Nhà nào cũng trồng. Nhưng người ta chỉ trồng một luống nhỏ”. Có lẽ người dân nơi đây trồng lá dong chỉ để làm kỷ niệm.

Cụ Chinh bảo rằng, khoảng 3 - 4 năm về trước, lá dong được tỉa bán quanh năm nhưng thường vào tháng Chạp sẽ là vụ thu hoạch chính, phục vụ nhu cầu gói bánh chưng của nhiều nơi trong cả nước. Không chỉ vậy, lá dong còn được các nhà làm bánh tét, bánh nếp, bánh tẻ ưa chuộng... Hiện nay, lá dong Ngọc Liên, Tràng Cát chỉ đủ bán ở các khu chợ nhỏ của các vùng lân cận.

Được biết, vị tổ khai sinh nghề trồng lá dong là cụ Đàn Sú lập làng cách đây 6 thế kỷ. Lá dong Tràng Cát xưa kia thường được tuyển chọn để gói bánh chưng dâng vua. Ban đầu người dân trồng lá dong trong vườn nhà, đến năm 1992, khi Nhà nước áp dụng chính sách đất đai mới, bà con bắt đầu chuyển diện tích trồng lúa, rau màu kém hiệu quả sang trồng cây lá dong, do đó diện tích trồng lá dong tăng đáng kể. Đã có thời điểm toàn bộ các hộ trong thôn đều trồng lá dong, mỗi hộ từ 1 đến 2 sào, có hộ trồng 6-7 sào. Thế nhưng bây giờ, làng nghề này đang đứng trước nguy cơ biến mất hẳn khỏi bản đồ Thủ đô.

Tiếc nuối, chúng tôi hỏi anh Khương rằng “địa phương có cách giải quyết hay hỗ trợ gì không?” thì anh cười buồn: “Ở đây, hiệp hội những người trồng cam thì có, còn lá dong thì không”.

Hà Phương- H. Nguyên