Làng treo trước... lở

Dọc tỉnh lộ 662B lên huyện vùng cao Tây Trà, tỉnh Quảng Ngãi, cách đỉnh Eo Chim chừng 5 cây số, nhìn bên phải sẽ thấy một ngôi làng nhỏ của người Cor, có tên là Cheng, nhà ngói lẫn với nhà tranh thấp thoáng trong sương một màu kỳ ảo. Chúng được “treo” lơ lửng bên sườn những dãy núi điệp trùng. Sẽ không có gì để nói về ngôi làng đẹp như tranh vẽ ấy, nếu như trên đỉnh núi Cà Bót không xuất hiện một vết nứt dài hàng trăm mét sau những trận mưa tối đất trắng trời hồi tháng 10 năm ngoái.

Làng Cheng bây giờ đang “treo” trước nguy cơ sạt lở bất cứ lúc nào. Những lo âu sợ hãi của dân làng; những kiến nghị, tờ trình của chính quyền cơ sở gửi lên các cấp suốt một năm qua để xin được dời làng, vẫn chưa có hồi đáp, trong khi một mùa mưa nữa lại sắp về.

Tứ bề núi nứt

Cho đến nay, các nhà địa chất vẫn không lý giải được vì sao những ngọn núi ở các huyện vùng cao của Quảng Ngãi lại xuất hiện nhiều vết nứt như thế, trong khoảng vài năm trở lại đây. Một cuộc “đo đếm” chưa đầy đủ của cơ quan môi trường tỉnh này cho hay, có đến trên 300 vết nứt dọc ngang đã xuất hiện tại các dãy núi ở phía Đông Trường Sơn này. Làng Cheng là một trong số đó.

Vết nứt trên tỉnh lộ 622B, cạnh làng Cheng. Ảnh: T.Đ

Sở dĩ các vết nứt núi khác không tạo sự lưu tâm của cơ quan chức năng là bởi, chúng hoàn toàn “vô hại” đối với đời sống người dân nếu có chuyện lở núi. Các khu dân cư thường ở rất xa những vết nứt này, nếu có những vết nứt đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dân thì chính quyền đã có phương án di dời từ vài năm nay rồi. Chỉ có làng Cheng, không hiểu sao vẫn còn sót lại để sống chung với những nơm nớp âu lo suốt một năm qua.

Một lý do đưa ra để lý giải cho việc “tứ bề núi nứt” là chuyện phá rừng, dẫn đến nền đất bị hỏng chân. Ai cũng biết, những khu rừng nguyên sinh của hai huyện vùng cao Trà Bồng và Tây Trà đã bị xóa tên trên bản đồ rừng từ 30 năm nay chứ không phải mới đây. Nhưng dù viện ra bất cứ lý do gì đi chăng nữa thì cũng không thể đổ tội cho việc phá rừng của đồng bào, giờ bắt họ phải gánh chịu hậu quả.

Còn nhớ mùa mưa năm ngoái, 4 công nhân ngành viễn thông Quảng Ngãi đã tử nạn ngay trên đường lên huyện vùng cao này, cũng do núi nứt. Lời cảnh báo ấy có lẽ vẫn chưa đủ mạnh để cảnh tỉnh những nhà quản lý ở huyện Trà Bồng lẫn tỉnh Quảng Ngãi về một nguy cơ trước mắt, khi những vết nứt trên núi Cà Bót ngày một rộng ra sau mỗi trận mưa.

Dọc tỉnh lộ 622B, ngay cạnh làng Cheng chứ chẳng đâu xa, có thể dễ dàng thấy cả một con đường bị gãy, hệ quả của những vết nứt vừa xuất hiện. Gần như làng Cheng đã bị bao vây bởi những vết nứt như thế. Gần 500 số phận của làng đang “treo” trước lở. Họ, một tai nghe ngóng cơn chuyển động từ trong lòng đất, tai kia chờ lệnh dời làng được phát ra từ các cấp chính quyền. Nhưng vô vọng.

Những người “tiên phong”

Một đêm cuối tháng 10/2007, sau những ngày mưa dai dẳng, dân làng Cheng bỗng nghe tiếng chuyển động ầm ào từ trong lòng núi, tiếp đến là một tiếng nổ. Cả một vạt núi đổ ập xuống ngôi nhà nhỏ của ông Hồ Văn Tiến. Rồi khối đất đá khổng lồ ấy trượt dài, cuốn theo nó là 5 ngôi nhà nữa, cái xiêu vẹo, cái trộn lẫn trong bùn. Rất may là tất cả những thành viên trong các gia đình ấy đã kịp sơ tán trước đó, nếu không, thế nào cũng có những khuôn mặt eo sèo xuất hiện trên ti vi của các nhà quản lý để nói về “nỗi đau mất mát” của người dân!

"Nhà" của những người "tiên phong". Ảnh: T.Đ

Không thể trụ lại với làng, nhà cửa thì cũng đã hiến tế cho thủy thần rồi, 6 gia đình nọ lục tục bìu ríu nhau ra tỉnh lộ 622B để “nhỡ có lở núi nữa thì chạy cho nhanh” -  như lời ông Hồ Văn Tiến - một trong 6 thành viên từ biệt làng cũ của mình. Dân làng Cheng gọi họ là những người “tiên phong”, nhưng là tiên phong trong cái thế không còn sự lựa chọn nào khác hơn.

Tôi đã mục sở thị 6 ngôi nhà “tiên phong” này và thật khó tin nếu gọi đó là “nhà”, đúng nghĩa của từ này. “Nhà” như thế mà nằm ngay mặt lộ, ai đi qua cũng thấy, ai đi lại cũng tường, chẳng khác nào như để “xúc phạm” đến sự chăm lo đời sống của bà con của các bậc “phụ mẫu chi dân”.

Dù vậy, những ngôi nhà chẳng ra nhà ấy chẳng mảy may gợi chút trắc ẩn nào của các cấp chính quyền suốt một năm qua. Tôi phải gập lưng, gần như đổ rạp cả người mới có thể chui vào bên trong “ngôi nhà” của anh Hồ Văn Tuấn (xin lưu ý với bạn đọc, toàn bộ người Cor của hai huyện vùng cao Tây Trà và Trà Bồng này đều mang họ Hồ kể từ khi Hồ Chủ tịch qua đời).

Đập vào mắt tôi là ba đứa trẻ, mũi dãi lòng thòng, đang “thúc thủ” trên một chiếc chõng tre, trên đầu chúng là những tấm giấy dầu, hầm hập nóng. Đứa có quần thì thiếu áo, đứa có áo thì ở truồng, tất cả đều nhìn tôi bằng ánh mắt cam chịu. Tôi mở vung cả hai chiếc xoong để trong bếp, có một xoong cháo, bên trên lều bều mấy cọng rau.

Những đứa trẻ của một trong 6 gia đình "tiên phong". Ảnh: T.Đ

Cứ ngỡ nồi cháo này dành cho lợn, chẳng ngờ “phiên dịch viên” Hồ Văn Đức đính chính ngay: “Cháo nấu với rau ranh - một loại rau phổ biến ở vùng núi này - cho ba đứa trẻ đấy. Ba mẹ chúng đi rẫy cả rồi”. Tôi hỏi: “Trong nhà không còn hạt gạo nào, tối lấy gì nấu?”.

Đức bảo, vợ chồng anh chị Tuấn này đi bóc vỏ keo lai cho các chủ rừng, ngày kiếm vài chục ngàn, tối thế nào cũng mang về mấy lon gạo. Lại hỏi: “Sao ở quá nhếch nhác vậy?”. Đức nói: “Tháng 10 năm rồi, sau vụ sập núi, cả 6 nhà dời vô đây, chính quyền cho mỗi nhà mấy tấm giấy dầu, gọi là lợp tạm để ở, năm sau cho tấm lợp bằng tôn, nhưng hết năm rồi, giấy dầu sắp mục mà vẫn “ở tạm” chưa thấy “ở chính” đâu cả”.

Nhà vỏn vẹn 15 mét vuông, vừa là bếp, vừa chỗ ăn ở, ngủ nghỉ của 5 thành viên, trong khi núi rừng thì mênh mông bát ngát, hỏi có nơi nào “vô lý” như nơi này?

Thức ăn của lũ trẻ! Ảnh: T.Đ

Bao giờ dời làng?

Câu hỏi này tôi dành cho ông Hồ Văn Nhanh, Chủ tịch xã Trà Lâm. Ông Nhanh nhưng nói rất chậm: “Gửi đơn mấy lần rồi nhưng huyện làm thinh. Cách đây mấy hôm, họp dưới huyện, chúng tôi cũng nêu chuyện dời làng nhưng huyện bảo tìm đất khó quá. Tôi nói đã tìm được chỗ đất ở đồi Xà Mít rồi, dân cũng đã đến đó “tham quan” và ưng cái bụng rồi, nhưng cái bụng của lãnh đạo huyện hình như chưa ưng”.

Nói rồi ông Nhanh chỉ tay về phía làng Cheng: “Nhà tôi cũng ở dưới vết nứt ấy, lo lắm chứ anh. Núi mà đổ ập xuống, chủ tịch xã cũng tiêu luôn chứ có phải dân không đâu”. Tôi đem chuyện này hỏi ông Bùi Đức Chánh, Phó Chủ tịch UBND huyện Trà Bồng, ông Chánh cũng nói loanh quanh: “Vết nứt xảy ra năm ngoái nhưng xã báo cáo huyện quá chậm, huyện báo cáo tỉnh cũng chậm nốt. Giờ chờ kế hoạch rồi mới tính tiếp”. Huyện, tỉnh gì cũng chờ kế hoạch nhưng ông trời thì chẳng chờ kế hoạch mới mưa, núi Cà Bót cũng không chờ kế hoạch mới đổ ập xuống làng Cheng.

Mấy ngày qua, do ảnh hưởng bão số 6, vùng núi Trà Bồng mưa trắng đất. Già làng Hồ Văn Hữu lại cắt cử người lên đỉnh Cà Bót ngồi canh. Hễ thấy vết nứt mà “há” ra màu đỏ thì phát tín hiệu dời làng chứ không chờ “kế hoạch”. Đôi tai của gần 500 dân làng Cheng giờ không phải “chia hai” để vừa nghe núi rừng chuyển động, vừa nghe tín hiệu dời làng phát ra từ huyện như trước đây nữa, mà chỉ tập trung về phía núi Cà Bót để nghe thử có cơn rùng mình nào từ trong lòng đất không. Thảm họa từ núi rừng sau những trận lũ là điều vẫn thường xảy ra đối với đồng bào vùng cao, song có thể tránh được nếu chính quyền không quá vô cảm trước sinh mệnh của người dân.

Chia tay làng Cheng, tôi vừa mang theo lời đề nghị cho dời làng sớm của bà con gửi đến các cấp chính quyền, vừa cầu mong mùa mưa đừng đến sớm, ít ra là đối với làng Cheng này. Không có mưa thì núi Cà Bót sẽ không “rùng mình”. Rồi chợt nghĩ: “Không biết vợ chồng anh Tuấn đêm nay có kịp mang về vài lon gạo cho lũ con trần truồng của họ không?”.

Trần Đăng