Lao động sẽ “thoát hiểm” nhờ quy định bảo hiểm mới?

Lực lượng lao động thời vụ ở thành thị đang bị “mất quyền lợi” khi không được đóng BHXH. Ảnh C.T

Hàng triệu lao động đang bị thiệt

Dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi (BHXH) quy định: “Đối tượng người lao động làm việc theo hợp đồng lao động mùa vụ hoặc một công việc nhất định có thời hạn từ 1 tháng đến dưới 3 tháng tham gia BHXH bắt buộc”. Nhiều ý kiến cho rằng, quy định này là cần thiết. Đây vừa là lời giải cho “bài toán” mở rộng đối tượng tham gia BHXH vừa bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động khi không còn khả năng lao động. Dạng hợp đồng từ 1 đến dưới 3 tháng vốn tồn tại và phát sinh thường nhật với số lượng lớn trong đời sống quan hệ lao động ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, dạng hợp đồng này đang được các doanh nghiệp, chủ sử dụng lao động sử dụng vào mục đích “lách” để không phải đóng bảo hiểm bằng cách liên tiếp ký dạng hợp đồng này với người lao động.

Anh Phạm Bá Duy, công nhân làm nghề mây tre đan tại làng nghề Ý Yên (Nam Định) cho biết, ở quê anh, nghề sản xuất các sản phẩm xuất khẩu từ nguyên liệu tre, nứa đã tồn tại hàng chục năm nay. Vào chính mùa hoặc lúc có đợt hàng mới, các chủ hàng ồ ạt sử dụng lao động thời vụ để hoàn thành đơn hàng. Mỗi năm có dăm đợt hàng, năm này qua năm khác, số lao động dôi dư ở địa phương được sử dụng vào nghề mây tre đan với tần suất liên tục. Số lượng những bản “hợp đồng miệng” dạng dưới 3 tháng phát sinh tương đối lớn. Tần suất lao động, đóng góp của lực lượng lao động này cho thu nhập/đầu người của địa phương không thua kém công nhân được tuyển vào các nhà máy, xí nghiệp nhưng quyền lợi của họ về bảo hiểm gần như không có.

Ngoài các làng nghề truyền thống, ở khu vực thành thị, thời điểm từ nay đến cuối năm là khoảng thời gian lao động bán hàng thời vụ được huy động nhiều nhất. Đảo qua các trang web của các trung tâm dự báo nguồn nhân lực, trung tâm giới thiệu việc làm… ở nhiều thành phố lớn cho thấy doanh nghiệp đang và sẽ cần tuyển lượng lớn lao động thời vụ để chuẩn bị bán hàng Tết. Chị Khuất Thị Đức (huyện Thạch Thất, Hà Nội) cho biết, từ mấy năm nay, số lao động địa phương tham gia bán hàng dịp Tết cho doanh nghiệp tại các Hội chợ tương đối nhiều. “Cứ gần Tết, thanh niên, lao động rỗi việc lại tìm đến “đầu quân” bán hàng phục vụ Tết. Thời gian làm chỉ một vài tháng trước Tết, dĩ nhiên chỉ nhận được tiền công/ngày còn các chế độ khác thì tuyệt đối không có và bảo hiểm thì lại càng không”, chị Đức nói.

Cũng tại khu vực thành thị, lượng lao động thời vụ là sinh viên đi làm thêm tương đối lớn, ngoài tiền công rẻ mạt/tháng thì gần như chưa có trường hợp nào được đóng BHXH.

Quy định mới liệu có khả thi?

Tư thực tế quan hệ lao động phát sinh trong đời sống cho thấy, nếu lao động thời vụ được đóng bảo hiểm thì BHXH sẽ tăng nguồn thu đáng kể. Tuy nhiên, đối tượng có trách nhiệm phải đóng BHXH cũng sẽ tăng cao. Hiện, tình trạng nợ đọng BHXH ở các doanh nghiệp lớn, nhỏ trên toàn quốc vẫn chưa có lời giải, thì yêu cầu chủ sử dụng lao động nhỏ lẻ, hộ kinh doanh cá thể có thuê lao động thời vụ từ 1 đến dưới 3 tháng đóng BHXH liệu có khả thi? Và để siết các đối tượng doanh nghiệp chây ỳ, ngành BHXH đã đề xuất cần có thanh tra chuyên ngành BHXH. Thêm vào đó, khi ngành BHXH phải “cõng” thêm một lượng nhân lực làm thanh tra thì liệu nguồn thu thêm có đủ để chi tiền lương, chế độ cho lực lượng mới này hay không? Chính các đại biểu Quốc hội cũng nêu lên những quan ngại với tính khả thi của quy định… đầy tính nhân văn này.

Một vấn đề khác liên quan tới quyền lợi trực tiếp của hàng chục triệu lao động đó chính là quy định mức lương để đóng BHXH. Khoản 2 điều 89, dự thảo quy định “Người lao động đóng bảo hiểm xã hội theo chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định thì tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội là mức lương và phụ cấp lương ghi trên hợp đồng lao động theo pháp luật lao động. Từ ngày 1/1/2018 trở đi, tiền lương tháng đóng bảo hiểm xã hội là mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác ghi trên hợp đồng lao động theo pháp luật lao động”.

Đại diện Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam cho rằng, cần phải sửa để tránh thiệt cho người lao động. Theo đó, tiền lương tháng đóng BHXH phải là mức lương và phụ cấp thực tế mà người lao động nhận được từ chủ sử dụng lao động. Cần bỏ yêu cầu lương ghi trên hợp đồng lao động và phải dựa vào mức phụ cấp và lương thực tế người lao động được hưởng. Nguyên nhân của đề xuất này xuất hiện từ thực tiễn, hợp đồng lao động chỉ ghi lương và thêm một nội dung chung chung là “các khoản phụ cấp, chế độ khác”. Chính sự “mập mờ” về con số này khiến số tiền đóng BHXH của doanh nghiệp giảm xuống và quyền lợi của người lao động cũng bị… hao hụt.

“Mỗi tháng lao động nhận lương, phụ cấp và các chế độ khác. Tổng số tiền này được chủ sử dụng và lao động thỏa thuận làm thước đo tương đương với công sức mà lao động cống hiến. Vậy, mức đóng bảo hiểm phải dựa trên tổng thu nhập thực tế mà doanh nghiệp, đơn vị trả cho lao động. Con số này thường lớn hơn con số tiền lương ghi trên hợp đồng lao động. Do đó, chủ sử dụng sẽ được lợi và người lao động bị mất quyền lợi” - chị Hồ Thu Hương (Đông Anh, Hà Nội) lập luận.

Minh Anh