Nâng cao chất lượng dân số - giải pháp tận dụng hiệu quả cơ hội "dân số vàng"

Từ năm 2007, Việt Nam chính thức bước vào thời kỳ cơ cấu "dân số vàng". TS Phạm Vũ Hoàng, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số (Bộ Y tế), cho biết Việt Nam là một trong số ít nước có cơ cấu dân số này, chỉ xuất hiện một lần duy nhất trong lịch sử nhân khẩu học. Theo dự báo, giai đoạn "dân số vàng" của nước ta sẽ kéo dài đến năm 2040.

Một dân số được coi đã bước vào giai đoạn "dân số vàng" khi dân số trong độ tuổi lao động (15-64 tuổi) nhiều gấp 2 lần dân số phụ thuộc (dưới 15 tuổi và trên 65 tuổi) hoặc tỷ số phụ thuộc chung dưới 50%.

"Như vậy, cơ cấu "dân số vàng" mới chỉ thể hiện ở số lượng người trong độ tuổi lao động" - TS Phạm Vũ Hoàng nhận định.

Đồng tình quan điểm này, ĐBQH Nguyễn Ngọc Phương, Uỷ viên Uỷ ban về các vấn đề xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh rằng cơ cấu "dân số vàng" mới chỉ có nghĩa là dân số trong độ tuổi từ 15 đến 64 chiếm tỷ lệ cao trong tổng dân số, mới chỉ mang lại "khả năng", "cơ hội" chứ chưa phải là đã đem lại ngay kết quả cho tăng trưởng và phát triển kinh tế. "Dân số vàng" mới chỉ là "vàng" về số lượng chứ chưa xét đến chất lượng.

Việt Nam đang ở trong giai đoạn cơ cấu “dân số vàng”. Ảnh: Chí Cường

TS Phạm Vũ Hoàng và ông Nguyễn Ngọc Phương cho rằng giai đoạn "dân số vàng" vừa mang lại cơ hội và cả thách thức cho sự phát triển của đất nước.

Theo đó, quy mô dân số trong độ tuổi lao động lớn nếu được tận dụng tốt sẽ là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế. Còn không tận dụng tốt sẽ trở thành gánh nặng, nhiều lao động không có việc làm dễ nảy sinh các tệ nạn xã hội.

Theo Phó Tổng cục trưởng Phạm Vũ Hoàng, ngay từ khi bắt đầu bước vào thời kỳ "dân số vàng", nhiều chính sách đã được ban hành và thực thi để tận dụng lợi thế của thời kỳ này như: Các chính sách về phát triển nguồn nhân lực và gia tăng đóng góp của lao động trong quá trình sản xuất kinh doanh. Kết quả là tốc độ tăng trưởng kinh tế luôn đạt trên 6%/năm trung bình trong giai đoạn 2011-2018.

Tuy nhiên, theo nhìn nhận của các nhà khoa học, Việt Nam chưa thực sự khai thác hiệu quả lợi thế của cơ cấu "dân số vàng", vẫn nằm trong nhóm nước có thu nhập trung bình thấp. Nguyên nhân là do chất lượng nguồn nhân lực cũng như năng suất lao động của Việt Nam còn hạn chế, kém hơn nhiều lần khi so với năng suất lao động của Singapore, Malaysia và chỉ bằng 1/3 năng suất lao động của Thái Lan, Trung Quốc.

"Chúng ta tận dụng được nguồn lao động dồi dào nhưng chủ yếu là khai thác lao động giá rẻ và lao động giản đơn, chất lượng công việc nằm trong chuỗi giá trị thấp" - TS Phạm Vũ Hoàng bình luận.

Chất lượng nguồn nhân lực vẫn còn hạn chế với tỷ lệ lao động đã được đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ thấp, chỉ đạt 23,1%. Với góc nhìn của ĐBQH Nguyễn Ngọc Phương, thị trường lao động của Việt Nam rộng lớn, có lợi thế nhất định về nguồn lao động nhưng chất lượng lao động chưa cao, người lao động làm việc trong các nghề đòi hỏi trình độ kỹ năng cao chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ, khoảng 11% lao động có trình độ cao; lao động phổ thông và lao động giản đơn chiếm tỷ trọng lớn.

Ngoài ra, phải tính đến số người trong độ tuổi lao động có khả năng làm việc, bởi nếu trong độ tuổi này nhưng ốm đau, bệnh tật, không có khả năng làm việc thì cũng không tác động tích cực cho phát triển, thậm chí là ngược lại; Số người "có khả năng làm việc" có việc làm (những người "có khả năng làm việc" nhưng thất nghiệp hoặc có việc làm nhưng không đầy đủ sẽ tác động tiêu cực đến phát triển); và số người có việc làm nhưng làm việc có năng suất, thu nhập cao.

Q.An