Ngày Tết ngược thượng nguồn Đông Bắc săn “cá tiến vua”

Đặc sản thượng nguồn

Những ngày cuối năm, trong chuyến công tác lên miền núi cao Hà Giang, chúng tôi được nghe người dân bản địa nhắc khá nhiều về loài “cá tiến vua”. Loài cá này chỉ sống trong các khe sông, khe suối ở thượng nguồn. Điều kiện duy nhất để loài cá này tồn tại và nước phải trong và có nhiệt độ thấp dưới 15 độ. Để săn được loại cá này mất khá nhiều thời gian và công sức. Tuy nhiên do đặc trưng môi trường sống mà thịt của loại cá này khá sạch, thơm ngon và giàu giá trị dinh dưỡng. Bởi vậy mà, loài cá này được xem là thứ đặc sản quý giá của miền Đông Bắc.

Theo nhiều người dân nơi rẻo cao thì nhóm “cá tiến vua” bao gồm các loài cá như cá Sỉnh, cá Dầm Xanh, cá Xước Mũi. Thời xa xưa, những loại cá này thường được người dân dùng làm lễ vật dâng lên đức Vua trong những dịp Tết Nguyên đán cổ truyền. Điều này lý giải cho tên gọi chung cao quý của những loài cá này. Tuy nhiên, nhóm các loại “cá tiến vua” có nguồn gốc từ đâu và xuất hiện ở miền núi này từ bao giờ thì người dân nơi đây không ai hay biết. Họ chỉ nghe các già làng truyền tai nhau rằng, từ thủa khai thiên lập địa, ông Hoàng Vần Thùng (một vị thần được đồng bào các dân tộc thiểu số tôn thờ) đã bắt loài cá này từ một con sông của một nước ở phương Bắc (Trung Quốc) về. Từ đó mà nơi đây có cá, chúng tự sinh sôi nảy nở tự nhiên và ngày càng quần tụ đông đúc. Vậy nhưng giờ đây, do tình trạng săn bắt ngày một nhiều khiến cho loài cá này có nguy cơ tuyệt chủng. Những con cá có trọng lượng lớn ngày càng khan hiếm. Chính vì thế giá trị của loài cá này ngày càng được đẩy lên cao. Hàng năm, cứ mỗi dịp Tết đến xuân về, người dân ở các vùng thượng nguồn sông, suối lại rủ nhau đi săn cá tiến vua để bán cho những thương lái dưới xuôi hay những “đại gia” giàu có ăn Tết.

“Cá tiến vua” chỉ có ở vùng có khí hậu lạnh, nhiều thác đá.

Nói về loài cá đặc trưng của miền núi đá Tai Mèo này, ông Lý Văn Chiêu (78 tuổi, trú tại xã Tiên Nguyên, huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang) cho biết: Hàng trăm năm nay, đồng bào dọc thượng nguồn con sông Bạc đã biết khai thác loài cá vốn là đặc sản quý giá này. Cũng chính vì lẽ đó, họ rất am hiểu về đặc điểm sinh sống, đặc biệt là cách chế biến loài cá này thành những món ăn ngon, hấp dẫn mang đặc trưng của núi rừng mà không nơi nào có được. Theo ông Chiêu thì 3 loại cá dùng để “tiến vua” này nếu được nướng ngay sau khi bắt lên thì ngon miễn bàn. Sở dĩ người dân nơi đây vẫn thường khen cá ngon nhất là được nướng lên ngay sau khi bắt cũng là có nguyên do của nó.

Dĩ nhiên chuyện cá tươi là một phần. Phần khác có lẽ là do mùa săn cá vào mùa lạnh. Bởi trước khi ngâm mình dưới nước, các thợ săn cá thường phải uống một chén rượu để làm ấm cơ thể và đốt sẵn một đống lửa to để khi lên bờ có thể được sưởi ấm ngay. Và sau nhiều giờ chìm mình dưới dòng nước lạnh buốt, quay vào bờ với những con cá nặng trĩu, người thợ săn thường nướng luôn một vài con để thưởng thức vừa ngồi để sưởi ấm. Có lẽ vì thế, họ cảm nhận về mùi vị của cá ngon hơn bao giờ hết. Một cách khác, đồng bào có thể luộc cá cùng măng chua rồi cho một ít thảo quả (loại quả chỉ có ở các vùng núi cao như Hà Giang, Lào Cai – PV) giã nhỏ. Vị ngọt của cá hòa quyện cùng độ chua của măng tạo nên một món ăn ngon mà khó thực khách nào có thể cưỡng lại. Hoặc, cá có thể được rán bằng mỡ của lợn rừng sẽ tạo nên mùi thơm rất đặc trưng.

Tuy nhiên theo ông Chiêu chia sẻ thêm thì cũng bởi tập tục của đồng bào dân tộc nơi đây chỉ ăn “cá tiến vua” vào ngày Tết nên ngày thường ít ai trông thấy người dân bắt cá. Hoặc nếu có bắt thì chính quyền cũng theo dõi rất cẩn thận vì sợ làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái.

Nhọc nhằn săn “cá tiến vua”

Nghe những lời giới thiệu của người dân nơi đây, người viết không khỏi tò mò và quyết định theo chân những người thợ săn để được “mục sở thị” loài cá được xem là đặc sản thượng nguồn này. Đó là một nhóm người gồm những thanh niên trai tráng khỏe mạnh trong vùng và đặc biệt là có tài bơi lặn. Đa phần trong số họ đều xem săn cá tiến vua là một nghề phụ trong dịp giáp Tết để kiếm thêm thu nhập cho gia đình. Trong chuyến săn cá lần này, nhóm chúng tôi gồm có 5 người. Theo những thanh niên này tiết lộ thì mỗi cuộc đi săn, số lượng người tham gia là số lẻ, chứ không phải số chẵn. Bởi người xưa vẫn quan niệm, số lẻ là số mang lại may mắn. Quan niệm này cũng được áp dụng với ngay cả những người thợ săn thú rừng. Nếu đi theo số chẵn, người thợ săn chẳng những không bắt được cá mà còn có thể gặp vận xui hay những nguy hiểm.

Đồ nghề săn cá của họ cũng rất đơn giản, gồm một súng bắn tên tự chế, kính tự chế bằng săm xe máy và một chiếc giỏ đựng cá. Trước khi đi, những người thợ săn dặn tôi khá cặn kẽ cách dùng súng và đánh bắt cá dễ dàng nhất. Theo họ, mùa “cá tiến vua” sinh sôi, nảy nở là vào mùa thu, vì vậy người dân nên tránh đánh bắt vào mùa đó để đảm bảo nguồn cá không bị tuyệt chủng. Cũng bởi quá tường tận về mùa sinh sản của cá mà người dân vùng này thường chọn những ngày cận Tết để đi săn.

Trong chuyến đi này, mặc dù nói là theo chân nhóm thợ săn nhưng tôi lại được giao cho nhiệm vụ đốt lửa ngay cạnh suối, để khi đám thợ lên có sẵn lửa sưởi ấm và nướng cá. Tôi hồi hộp ngồi trên bờ quan sát, sau một giờ đồng hồ, nhóm thợ săn đã “tóm gọn” một con cá Xước Mũi và 2 con cá Dầm Xanh. Đưa cá lên bờ, một thanh niên đã cho cá vào một cái xiên rồi nướng trên đống lửa đang rực hồng. Mùi thơm của cá nướng, hơi ấm của đống lửa lan tỏa ra xung quanh như xua tan đi cái lạnh tê tái của miền sơn cước này. Nhâm nhi một chén rượu cùng miếng thịt cá thơm lừng, tôi mới thấu hiểu được hết ý nghĩa tên gọi của loài “cá tiến vua” này.

“Cá tiến vua” đang được chế biến.

Quay sang trò chuyện với tôi, anh Lý Văn Mẫn, một thành viên trong nhóm thợ săn cho biết: “Cá tiến vua sống chủ yếu trong các hang đá, ít khi ra ngoài kiếm ăn nên săn cá cũng cần có những kỹ thuật nhất định. Thức ăn của những loài cá này chủ yếu là rêu đá nên muốn câu cũng khó.

Để bắt được cá này, mỗi lần đi phải mang theo cả đèn pin rồi lặn xuống hang đá sâu để dò tìm. Trong khi lặn, người thợ cũng phải đối mặt với không ít nguy hiểm như có thể va vào các tảng đá lớn hoặc gặp rắn”. Dẫu vậy nhưng vì đây là loại cá có giá trị ẩm thực cao nên người dân vùng núi này thường săn cá về để ăn tết hoặc bán cho những người “sành ăn” ở dưới xuôi để kiếm thêm nhập.

Kết thúc cuộc săn, nhóm người này chỉ bắt được chừng 2 kg cá và dĩ nhiên, cá được chia đều cho từng người mang về ăn Tết. Còn với người viết, được trải nghiệm một chuyến đi săn cá tiến vua là điều không hề dễ dàng nhưng khá thú vị. Có lẽ cuộc đi săn tốn khá nhiều công sức và khó khăn như vậy, cộng thêm môi trường sống của cá khá đặc biệt nên người ta gọi loài cá này là “cá quý”. Bởi thế mà hàng trăm năm nay, những người dân ở miền núi cao Hà Giang vẫn xem việc săn “cá tiến vua” như một nét sinh hoạt văn hóa truyền thống. Vừa bắt cá nhưng họ cũng không quên bảo vệ cá, để những năm sau đó, “cá tiến vua” lại sinh sôi nảy nở và trở thành món ăn không thể thiếu trong ngày tết cổ truyền của dân dộc.

Đức Họ