Ngôi đền thiêng kỳ bí và những điểm mới ở Lễ hội Quan lớn Tuần Tranh

Ngôi đền thiêng với nhiều điều kỳ bí

Từ xa xưa người dân truyền tai nhau về ngôi đền Tranh (thôn Tranh Xuyên, xã Đồng Tâm, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương cũ - nay thuộc xã Ninh Giang, TP Hải Phòng) không chỉ nổi tiếng linh thiêng, có hàng vạn du khách mọi nơi tìm về cầu may mà còn ẩn chứa nhiều truyền ngôn.

Đây cũng là ngôi đền thờ vị Thủy thần Quan lớn Tuần Tranh (con trai thứ 5 của Vua Cha Bát Hải Động Đình) và được sắc phong Công hầu. Tuy nhiên, ít ai biết được ở ngôi đền thiêng này còn có nhiều điều đặc biệt, kỳ bí...

Trao đổi với PV, Nghệ nhân ưu tú Lưu Đức Anh Tuấn - Thành viên Ban quản lý di tích đền Tranh cho biết: "Ngôi đền này có nhiều điều đặc biệt thường xảy ra vào lễ hội chính qua các năm mà đến nay khó lý giải. Đáng chú ý, những điều đó được lặp lại nhiều lần như một sự linh ứng của ngôi đền thiêng…".

Cụ thể, sau khi kết thúc lễ hội tháng 2 âm lịch, trời thường xuất hiện mưa lớn. Còn những năm gần đây, khi chuẩn bị đến ngày mở hội thời tiết hay thất thường xuất hiện như: sấm, chớp, mây đen kéo đến kèm theo mưa nhỏ; nhưng vào thời điểm tổ chức khai hội thì ngớt mưa, trời quang mây tạnh.

Thậm chí có năm trước khi tổ chức lễ hội thời tiết vẫn bình thường, nhưng sau khi đánh trống khai hội hoặc đúng lúc đọc Chúc văn tế thì trời xuất hiện cơn mưa kéo theo những vầng mây ngay trên đỉnh đầu của ngôi đền, mà theo theo dân gian gọi là "điểm trời".

Còn theo đại diện Phòng Văn hóa – Xã hội xã Ninh Giang, đền Tranh thờ vị thần không phải Nhân thần, cho nên bản thân nó đã chứa đựng nhiều giai thoại, dị bản khác nhau... Đứng ở góc độ khoa học, lễ hội đền Tranh diễn ra vào tháng 2 âm lịch, thời điểm này thời tiết hay mưa xuân và rất hiếm năm trời quang mây tạnh, thậm chí là vần vũ nhưng khi tổ chức thường không mưa. Tuy nhiên, trước, sau khi tổ chức lễ hội thì thời tiết đang nồm và có mưa xuân là điều không thể tránh khỏi...

"Những truyền ngôn trên là có và được lưu truyền trong dân gian, còn những truyền ngôn này không gắn liền trực tiếp với di tích nên về mặt khoa học không được thể hiện trong hồ sơ, nhưng chúng ta nên trân trọng những điều của dân gian...", đại diện Phòng Văn hóa – Xã hội xã Ninh Giang nói.

Đền Tranh được khởi dựng từ bao giờ thì đến nay vẫn chưa có tài liệu nào xác định. Nhưng theo truyền thuyết, đền Tranh ban đầu là là một ngôi miếu nhỏ nằm sát ngã ba sông Tranh. Do sông Tranh đổi dòng nên phải chuyển vào phía trong và năm 1822 đã có nhiều người công đức để tôn tạo.

Khi thực dân Pháp chiếm tỉnh Hải Dương, nhân dân chuyển đền về dựng tại phía Bắc đền cũ (khu doanh trại Lữ đoàn 513-Quân khu 3 hiện nay). Năm 1935 đền Tranh được xây dựng lại với khuôn viên rộng tới 4 mẫu Bắc bộ. Do nhu cầu mở rộng doanh trại quân đội nên ngôi đền này được chuyển về vị trí hiện nay (thôn Tranh Xuyên, xã Đồng Tâm, huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương cũ - nay là thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang, TP Hải Phòng) từ năm 1966.

Đền Tranh được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ năm 2009. Đến năm 2022, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định Lễ hội truyền thống Lễ hội đền Tranh (xã Đồng Tâm) được đưa vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Năm 2024, UBND tỉnh Hải Dương công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Đền Tranh là điểm du lịch.

Những điểm mới ở Lễ hội đền Quan lớn Tuần Tranh

Theo chính quyền địa phương, mỗi năm đền Tranh có 2 lễ hội; ngoài lễ hội truyền thống vào tháng 2 âm lịch thì tại ngôi đền này còn có lễ hội ngày 25/5 âm lịch (ngày Tiệc quan).

Lễ hội này bắt nguồn từ khi Quan lớn Tuần Tranh được điều lên trấn ải ở khu biên giới phía Bắc (thuộc phường vĩnh Trại, TP. Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn cũ) và ngày 25/5 âm lịch, quan mở tiệc mời tất cả dân làng đến chung vui.

Đại diện chính quyền xã Ninh Giang cho biết: "Đây là lễ hội rất đặc biệt, bởi ở những lễ hội khác cũng có rước, nhưng chỉ rước từ nơi cơ sở thờ tự này sang nơi thờ tự khác, hoặc rước quanh làng; nhưng tại lễ hội đền Tranh sẽ rước bài vị, rước tượng, kiệu của Quan lớn Tuần Tranh… từ đền Tranh đi qua địa bàn thị trấn Ninh Giang cũ đến bến phà, sau đó ra giữa ngã ba sông Tranh để lấy nước, hay còn gọi là lễ rước nước".

Tương truyền rằng, Quan lớn Tuần Tranh xuất hiện ở ngã ba sông Tranh (con Vua thủy) nên phải lấy nước ở đúng nơi phát tích. Sau khi lấy nước về sẽ đưa vào trong Cung cấm để ban đêm làm lễ Mục dục và dùng chính nước này để bao sái, tắm rửa tượng quan trong Khám (Hậu cung). Một phần nước còn lại khi được lấy về sẽ thờ Quan lớn Tuần Tranh cho đến lễ hội năm sau.

Chia sẻ về Lễ hội đền Tranh năm nay, ông Nguyễn Đình Khoa – Phó Chủ tịch UBND xã Ninh Giang, Phó BTC Lễ hội đền Tranh cho hay, lễ hội đền Tranh năm 2026 được tổ chức từ 27/3 và đến 29/3 (tức ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng 2 năm Bính Ngọ). Ngoài những lễ nghi truyền thống, trò chơi dân gian thì còn có nhiều điểm mới.

"Những năm trước đây, Lễ hội đền Tranh do UBND xã Đồng Tâm và UBND huyện Ninh Giang cũ tổ chức. Tuy nhiên, năm khi không còn chính quyền huyện, thì lễ hội do UBND xã Ninh Giang đứng ra đảm nhiệm. Đây cũng là năm đầu tiên do chính quyền mới sau khi được thành lập tổ chức và lực lượng tham gia lễ hội sẽ đông hơn khi địa phương hiện có 20 thôn…", Phó chủ tịch UBND xã Ninh Giang cho biết.

Còn theo Nghệ nhân ưu tú Lưu Đức Anh Tuấn, các nghi lễ của lễ hội đền Tranh năm nay vẫn giữ nguyên theo truyền thống. Riêng phần hội sẽ được mở rộng và năm nay sẽ có nhiều các lực lượng mới tham gia hỗ trợ lễ hội từ công việc sắp lễ đến các công việc cùng BTC, thực hiện nghi lễ, sự lệ trong phần hội. Quy mô tổ chức lễ hội được mở rộng và năm nay lễ hội được TP Hải Phòng hỗ trợ kinh phí…"

Hiện nay trên cả nước có 3 đền thờ Quan lớn Tuần Tranh gồm: thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang (TP Hải Phòng; đền Kỳ Cùng (tỉnh Lạng Sơn) và TP. Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, 2 ngôi đền kia chỉ thờ vọng, còn thờ chính và lễ hội truyền thống đền Tranh (thuộc thôn Tranh Xuyên, xã Ninh Giang, TP Hải Phòng).

Những giá trị văn hóa từ Lễ hội đền Tranh mà nhiều người chưa biết

GĐXH - Lễ hội đền Tranh là hoạt động nổi bật nhất trong một năm về việc bảo tồn, phát huy giá trị của di tích và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Đó là phần nghi lễ để kính lễ đối với Quan lớn Tuần Tranh, thể hiện ước nguyện của người dân bao đời nay về cuộc sống no đủ, hạnh phúc và công việc hanh thông.