Ngụp lặn hốt "vàng đen"

- đó là tâm sự của một người làm nghề mót than.

Ngày mưa vớt cả... trăm triệu đồng

6 giờ sáng, trên dòng suối Máng Ga ở khu 5, phường Cẩm Phú, thị xã Cẩm Phả, Quảng Ninh đã có hàng trăm người đẫm mình trong dòng nước đen vớt than trôi. Đây là dòng suối mà dân mót than thèm khát nhất. đầu nguồn con suối này là cống xả nước của Công ty CP Than Cọc Sáu. Từng dòng nước đổ về đây cuốn theo không ít than từ kho than khổng lồ của công ty này.

Đồ nghề của dân mót than thật đơn giản. Chỉ cần một chiếc rổ thưa bằng sắt, một chiếc giá ba chân và một vài bao bì đựng than là có thể nhảy xuống suối hành nghề. Tuy nhiên, để vớt được than trong lòng suối nước đen sì đang hung hăng chảy thì không phải chuyện dễ. Không có kinh nghiệm thì chỉ vớt được toàn sỏi lẫn cát, có khi cả ngày cũng chỉ vớt được bằng một góc của người khác.

Toàn - một phu mót than tuổi chừng 15-16 quê Thanh Hà, Hải Dương cho hay: “Hoàn cảnh gia đình khó khăn, xong lớp 9 thì em bỏ học vì nghe người làng kháo nhau rằng lên đây vớt than, ngày cũng kiếm được dăm chục nghìn nên đi thôi”. Thời gian đầu, Toàn làm không quen, chưa có kinh nghiệm nên hì hục cả ngày mà cái bị than cũng chỉ ngót nửa, khi đem lên cân thì bị chủ thu mua loại đi một nửa do than và sỏi lẫn lộn.

Còn những người có kinh nghiệm thì bao giờ cũng chiếm được khoảng suối nhiều than nhất, đứng một chỗ mà than tự khắc trôi về, chỉ cần nhẹ nhàng chao rổ vớt lên là xong. Anh Hùng, quê Ninh Giang, Hải Dương - người có thâm niên gần chục năm trong nghề vớt than - bật mí, chỉ các vùng nước lặng ở hai bên dòng chảy là nhiều than hơn cả, chứ cứ đâm ra giữa dòng thì chỉ có vớt sỏi. Anh hớn hở với bì than đầy của mình, rồi lại chao nhẹ cái rổ sắt vớt lên toàn than cục, tịnh không thấy bóng một hòn sỏi.

Giữa lòng suối lô nhô người, có đủ già trẻ, gái trai, khắp các vùng miền, các tỉnh Hải Phòng, Hưng Yên, Nam Định... nhưng nhiều nhất vẫn là dân Hải Dương tụ hội về đây. Hầu hết những người trẻ, khoẻ tụ tập đông ở đầu nguồn vì ở đây nước mạnh, có nhiều than to. Phụ nữ và những người có tuổi thì chia nhau vớt ở nơi xa nguồn, than ít nhưng dòng nước chảy nhẹ vừa sức, nếu chăm chỉ làm thì cũng thu về kha khá. Ở nơi khác người ta sợ mưa, còn ở đây, có mưa người ta lại mừng vì dòng nước chảy về càng mạnh sẽ cuốn theo nhiều than từ kho xuống.

Ở hạ lưu dòng suối, người ta be bờ để ngăn than, lắng lấy bùn than bằng những con đập bằng đá. Những khoảng suối này đều do người dân địa phương cai quản và thuê người làm công. Cứ mỗi trận mưa, có nhà vớt được... cả trăm triệu tiền than trôi.

Tại đây cũng không kém phần tấp nập, giữa lòng suối phía trên mỗi bờ kè có hàng chục thanh niên quần quật làm việc. Người thì bặm miệng, nhắm mắt dìm rổ sắt xuống dòng nước sâu vớt than mặc cho đầu ngập ngụa trong dòng nước đen. Người thì oằn lưng vớt lên những xẻng than bùn đổ vào thúng mủng. Tiếp đó có đội quân chuyên đội những thúng than sỉnh nước nặng trĩu lên đầu cho dù nước và than tuôn chảy vào miệng. Nhắm mắt, bước liêu xiêu mò mẫm trong lòng suối đầy đá sỏi, họ đổ những thúng than lên bờ. Mỗi người một việc, tất cả đều ngập trong nước suối đến nửa người. Toàn thân ướt đẫm, phủ lên mình lớp than nhớp nhúa, nhưng họ vẫn cặm cụi, cần mẫn làm việc, không một lời kêu thán.

Họ làm việc theo tổ. Một tổ nhiều nhất 10 người. Mỗi ngày có tổ vớt được gần hai chục tấn than, như vậy bình quân mỗi ngày một người phải đội trên đầu 2 tấn. Nếu tính trung bình với giá 2.000 đồng/1kg than thì có nhà ở đây thu về 40 triệu đồng, nếu tính cả chỗ than cục bán với giá vài chục ngàn đồng một kí thì phải thu về cả trăm triệu đồng một ngày mưa. Lương phu than vào mùa mưa thu nhập được 5 triệu đồng một người, bằng một năm làm lúa. Còn mùa nắng dòng suối khô khốc, họ lại vượt rào vào những bãi đổ đất của Công ty CP Than Cọc Sáu nhặt nhạnh những hòn than rơi.

"Tổ hợp vớt than" quê Hải Dương. Ảnh: K.T

Máu của “vàng đen”

Mùa mưa là mùa hái ra tiền của cả phu than lẫn chủ than, song đây cũng là lúc mà phu than phải đối mặt với hàng trăm mối hiểm nguy rình rập. Dòng nước chảy càng mạnh, than cuốn xuống càng nhiều và phu than lại càng liều. Càng gần đầu nguồn thì lượng than càng lớn và dòng nước càng hung hăng bội phần, nhưng dòng phu than vẫn chen nhau đặc kín.

Đã không ít lần các phu than trượt chân bị cuốn theo dòng nước, nhưng người trên trôi đã có người dưới vớt, nắm được chân người khác, hay bám víu được vào đâu đó, họ lại oằn mình ngược dòng nước chen lấn trong dòng người vớt than.

Chị Mão, chủ cai than đoạn suối đầu nguồn kể lại, cách đây 2 năm, cả nhà chị đang làm than bên dòng suối thì bất chợt phát hiện ra giữa dòng có một người đang thoi thóp lập lờ trôi. Ngay lúc đó chồng chị cầm cây sào quẳng xuống suối, thế là cứu được một mạng người.

Hàng năm cứ đến ngày lễ tết, mẹ con nạn nhân vẫn lui tới quà cáp nhớ ơn người cứu mạng. Đó là những trường hợp may mắn, còn ở đây, tại dòng suối này đã chứng kiến bao cái chết oan nghiệt của phu than. Những người dân nơi đây khi nói đến cái chết của phu than tên là Tuý, quê ở Hưng Yên, thì không ai có thể quên.

Ngày đó nước suối gần ngập bờ, phu than Tuý không may sảy chân bị dòng nước cuốn trôi hàng chục kilômet ra tận biển, cả làng thương xót đi tìm, người nhà tìm lên khóc than ngằn ngặt. Nhưng mãi gần một tuần sau mới tìm thấy thi thể, làng cử người đem Tuý về quê chôn cất mà lòng ai cũng ngậm ngùi, vì Tuý đã gắn bó với mảnh đất và những con người nơi đây gần chục năm.

Một năm đã trôi qua nhưng trong kí ức của hàng trăm phu than cùng những ngươi dân tại khu 5 phường Cẩm Phú còn hiển hiện cái chết thảm khốc của vợ và hai đứa con nhỏ của phu than Nguyễn Văn Triều, quê ở Kiến Thiết - Tiên Lãng - Hải Phòng. Anh Triều đã gắn bó với công việc lặn suối mò than ở khu 5 này được dăm năm. Tích góp được ít vốn anh mua nhà và đem cả vợ con lên sống cùng. Những tưởng từ nay gia đình được đoàn tụ, vợ chồng có công ăn việc làm thường xuyên, nào ngờ ngày định mệnh ập đến. Căn nhà nhỏ mà vợ con anh đang nằm nghỉ trưa, chốc lát bị hàng nghìn khối đất, nước sạt xuống vùi lên. 3 mẹ con lặng lẽ bỏ anh mà đi không một lời từ biệt, Triều may mắn sống sót do đang xuống suối mò than.

Phu than đến đây không những thường xuyên phải đối mặt với hiểm nguy, nhiều lần phải ngậm ngùi tiễn biệt bạn bè, người thân về cõi chết, mà cuộc kiếm sống trên đất khách cũng nhuốm màu máu. Ở đây than là “vàng”, cho nên những hệ lụy mà “vàng đen” mang đến cho họ cũng không kém phần khốc liệt như tại các mỏ vàng.

Một phu than (giấu tên) cho biết, ở đây chuyện tranh giành than, xích mích chém nhau là chuyện thường ngày. Vào mùa mưa, một ngày mà không có người phải đi khâu vá, bương đầu mẻ trán mới là chuyện lạ. Còn người dân tại khu 5 đã không ít lần chứng kiến cảnh người, tắc-xi kéo tới bày binh bố trận như “phim Hồng Kông” chỉ vì tranh giành nhau hòn than, đoạn suối. Những lúc đó nhà ai cũng cửa đóng then cài tránh tai bay vạ gió.

Rời Cẩm Phả, nhưng chúng tôi vẫn văng vẳng bên tai mình câu nói của một phu than: “Ở dọc bờ suối này toàn là anh em một nhà hết đấy, thế nhưng hễ đụng chạm quyền lợi của nhau một tí là đem dao búa ra phân được thua. Ở đây tình thâm ruột thịt không bằng mạt than trôi”.

Phóng sự của Kiên Tâm