Nhà sử học Dương Trung Quốc: Tinh hoa Việt phải quy về con người!

Nhà sử học Dương Trung Quốc. Ảnh: MH

Là phần tinh túy, tốt đẹp nhất

Ông quan niệm thế nào về tinh hoa Việt?

- Tinh hoa là nói đến cái gì tinh túy nhất, đặc trưng tốt đẹp nhất của một đối tượng nào đó. Giống như một bông hoa thì tinh túy nhất của nó chính là tinh dầu và vẻ đẹp bên ngoài. Khi nói tinh hoa Việt là cái để người ta nhận ra người Việt, tất nhiên là mặt tốt, mặt tích cực. Tinh hoa Việt là phần tinh túy, tốt đẹp nhất mang tính chất kế thừa tinh hoa của dân tộc, tiếp thu tinh hoa của thế giới.

Làm thế nào để tiếp cận được tinh hoa, thưa ông?

- Tinh hoa có hai cách tiếp cận. Thứ nhất là tiếp cận ở ngay đối tượng trong cộng đồng. Ví dụ, Hoa hậu Việt Nam là người đẹp nhất của người Việt ở thời điểm lịch sử cụ thể. Thứ hai là tồn tại trong chính bản thân đối tượng. Bản thân tôi nhận thức khi nào anh trở thành tinh hoa tức là anh trở thành một giá trị mà mọi người đều công nhận như một đỉnh cao để họ học hỏi và vươn tới. Ví dụ, giọng hát xẩm của nghệ nhân Hà Thị Cầu là tinh hoa trên lĩnh vực hát xẩm nhưng để trở thành tinh hoa Việt thì cần thêm những yếu tố cao hơn. Nó là sự đúc kết liên quan đến đỉnh cao của người Việt. Không thể không chứa đựng trong đó là những yếu tố truyền thống, yếu tố kế thừa mà con người vừa tiếp thu và gìn giữ, trao truyền.

Tinh hoa phải có sức lan tỏa

Lưu giữ những phong tục quý ngày Tết - một nét đẹp văn hóa Việt. Ảnh: K.T

Những hiện tượng nổi trội trong hoàn cảnh đặc biệt có được gọi là tinh hoa không? Theo ông, những con người nào xứng đáng tinh hoa Việt?

- Theo tôi, việc xuất hiện trong hoàn cảnh đặc biệt và thăng hoa thì chưa hẳn đã gọi là tinh hoa. Tinh hoa phải nằm trong một thế hệ, một mặt bằng nổi trội lên giá trị, không theo kiểu thời thế sinh anh hùng. Thời thế chỉ là một yếu tố để tinh hoa đó phát tiết. Một họa sĩ rất giỏi sáng tác ra những tác phẩm rất đẹp chưa hẳn là tinh hoa mà đó là tài năng. Nếu người đó là tinh hoa thì chỉ là tinh hoa của hội họa. Tinh hoa phải nằm trong một môi trường, một thế hệ nhất định. Tinh hoa phải có sức lan tỏa và để mọi người có một nhu cầu hướng tới nó, muốn hành động vì nó.

Khi nói về tinh hoa Việt phải quy về con người. Ví dụ như cụ Nguyễn Trãi hay Bác Hồ, vị lãnh tụ của chúng ta. Chữ tinh hoa ở đây là sự kết tinh của một con người, tinh hoa là tạo ra sự thu hút lôi kéo con người về với giá trị ấy.

Tinh hoa là sản phẩm của lịch sử. Trong chiến tranh, tinh hoa thể hiện ở những gì phục vụ cho mục tiêu chung. Ví dụ như GS.BS Tôn Thất Tùng (một bác sĩ nổi tiếng ở Việt Nam và thế giới trong lĩnh vực gan và giải phẫu gan, người từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong ngành Y); Thiếu tướng, giáo sư, viện sĩ Trần Đại Nghĩa là một kỹ sư quân sự, một nhà khoa học lớn, cha đẻ của ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam)… là tinh hoa.

Ví dụ điển hình nữa là Đặng Thái Sơn - một nghệ sĩ dương cầm của Việt Nam. Ông nổi danh sau khi đoạt giải Nhất cuộc thi piano Quốc tế Frédéric Chopin lần thứ X (năm 1980, ở Ba Lan). Đây là lần đầu tiên một nghệ sĩ dương cầm châu Á đoạt giải Nhất tại cuộc thi danh tiếng này. 30 năm trước, ông là người có công lớn đưa nền âm nhạc Việt Nam sánh ngang với các nước trong khu vực và chúng ta hoàn toàn có quyền tự hào về điều đó.

Đứng về “ngón nghề” nghệ thuật thì đó là đỉnh cao được người trong nghề kính nể nhưng quan trọng là người ta nói đến tài năng đó sinh ra trong hoàn cảnh chiến tranh với những hình ảnh mà ông ngồi ở nơi sơ tán dưới căn hầm học những tác phẩm kinh điển. Thời kỳ đó người ta nói về Đặng Thái Sơn không phải chỉ là những âm thanh “quy phục” giám khảo mà chắc chắn trong nhận thức người ta muốn nhìn một Đặng Thái Sơn trong môi trường chiến tranh ở lĩnh vực nghệ thuật đỉnh cao.

Tinh hoa không thể lai tạo được

Chúc Tết, du xuân - một nét tinh hoa Việt. Ảnh: KT

Vừa rồi có những người trẻ được bổ nhiệm các cương vị quan trọng. Đó có phải là tinh hoa Việt không, thưa ông?

- Tôi cho đó là sự lựa chọn của mỗi con người, nếu sự lựa chọn hướng tới tìm ra tinh hoa thì tôi rất hoan ngênh. Theo tôi, việc bầu trong hệ thống có những hệ quy chiếu, bình bầu khác nhau.

Được bầu chọn là môi trường thuận lợi cho người ta phấn đấu nhưng đó có phải là tinh hoa không? Trong trường hợp này, với tôi, ông Nguyễn Sự ở Hội An là người có phẩm chất tinh hoa của bộ máy quản lý của quốc gia, đất nước. Ông Sự là trường hợp hiếm hoi ở Việt Nam tính đến thời điểm này xin về hưu trước tuổi khi đang giữ chức Bí thư Thành ủy Hội An. Khi bàn giao chức vụ quyền hạn, ông chia sẻ rằng ông không có gì hết, tiền của không, tài sản không, chỉ còn cái phòng làm việc. Nếu cần, ông bàn giao luôn. Trăn trở lớn nhất của ông Nguyễn Sự trước khi về nghỉ, đó là tình hình kinh tế của thành phố những năm qua gặp nhiều khó khăn. Sự sụt giảm nguồn thu từ yến sào, dịch vụ tác động đến ngân sách địa phương.

Trước đó, chúng ta cũng nhận ra một Thủ tướng Võ Văn Kiệt trải qua nhiều biến cố của lịch sử vẫn giữ được một phong cách cho riêng mình thì đó là tinh hoa vì con người đó trải qua thực tế. Mục tiêu là tìm ra những hạt nhân, để tạo ra tinh hoa cho đất nước, tôi cũng mong muốn nhưng được bầu ra đâu đã gọi là tinh hoa.

Câu chuyện có liên quan đến hiện tượng thì mình phải hết sức khách quan. Ví dụ, ta chống chủ nghĩa lí lịch, không nên cứ để con quan thì lại làm quan, con vua thì lại làm vua. Nhưng phải chống cả hai phía, đừng vì những người có lí lịch cha mẹ thời kỳ trước mà làm họ mất đi con đường thăng tiến nhưng cũng đừng vì thế mà anh lại “chặn ngọn” những người ở tầng lớp này, tầng lớp kia. Nếu chặn ngọn thì làm sao ông Tôn Thất Tùng có người con kế thừa rất nổi tiếng là Tôn Thất Bách... điều đó phải nhìn thấy được. Đừng theo phản ánh của cách nhìn phiến diện mà phải đảm bảo môi trường bình đẳng để mọi tinh hoa phát tiết. Môi trường với thử thách của thực tiễn thì sẽ có tinh hoa, còn nói “tạo dựng tinh hoa” tôi nghĩ là khó. Tinh hoa không thể là một thứ lai tạo được, quan trọng nhất là anh tạo môi trường (môi trường dân chủ và bình đẳng về cơ hội) - yếu tố quan trọng nhất để tạo ra tinh hoa.

Trong lịch sử, tôi chỉ là học trò!

Ông nhìn nhận thế nào về lịch sử “ươm” nhân tài ở Việt Nam?

- Hiện nay, việc “ươm” nhân tài chúng ta đang hơi chủ quan, tất nhiên có mục tiêu, định hướng, lợi ích và có ý đồ của nó. Đương nhiên, trong xã hội nào cũng có điều đó. Nhưng dẫu sao xu thế cũng như ý thức xã hội, nhất là những người cầm quyền, cũng như người dân cần cố gắng thúc đẩy tạo ra môi trường dân chủ, công bằng.

Khi lập quốc, Bác Hồ rất quan tâm đến việc lựa chọn nhân tài, thứ nhất là tạo cơ hội cho nhân tài, thứ hai là tiến cử nhân tài. Năm 1945, Bác Hồ viết thư kêu gọi mọi người tiến cử nhân tài: “Kiến thiết cần có nhân tài. Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển nhiều thêm”.

Bác Hồ là tinh hoa Việt vì Bác xuất hiện đúng thời điểm đất nước cần một người như thế để thực hiện mục tiêu chung của cả nước. Trong thời điểm đất nước có chiến tranh, Bác đã tạo ra giá trị về tinh thần, tập hợp sức mạnh để thúc đẩy cuộc chiến tranh giành độc lập. Sự đánh giá về con người là phức tạp nhưng có những yếu tố hay là những tố chất tinh hoa mà mỗi con người phấn đấu trên lĩnh vực của mình. Ví dụ, Ngô Bảo Châu là nhà toán học nổi tiếng thế giới, người Việt Nam đầu tiên giành được Huy chương Fields - giải thưởng Toán học cao quý nhất thế giới. Tinh hoa của Ngô Bảo Châu thể hiện rất rõ là có sự tác động về mặt xã hội, tạo ra một giá trị không chỉ khuôn hẹp ở phạm vi Toán học mà đó là biểu tượng của sự phấn đấu. Nhất là trong mặt bằng đất nước như hiện nay thì điều này có sức cổ vũ rất nhiều, đó cũng chính là tinh hoa.

Nói như ông thì tinh hoa cần có điều kiện để xuất hiện? Ở thời điểm hiện nay, ông có phải tinh hoa trong giới sử học không?

-  Với tôi, tinh hoa là phải có sự lan tỏa và không đi quá sâu vào một chuyên môn. Đặng Thái Sơn là tinh hoa của thời kỳ đó, bởi như hạt mầm, như cái cây hút nhựa sống từ đất mà lên, đúng thời tiết ấy thì nó ra một bông hoa, một sinh thế hay một cái cây như thế. Cũng vậy, nếu đặt Ngô Bảo Châu ở nước Mỹ thì chưa chắc đã tỏa sáng hay Đặng Thái Sơn đặt ở nước Áo thì có khi chẳng là gì.

Về lịch sử tôi là học trò. Tôi chỉ có đôi điều trội hơn đồng nghiệp của mình. Tôi thường nói vui với đồng nghiệp của mình rằng tôi là người làm báo biết về lịch sử, là người làm lịch sử nhưng lại có khả năng viết báo. Và thứ 2, tôi là người hoạt động xã hội, làm báo nhiều hơn làm lịch sử nên tôi không có học hàm, học vị là đúng. Nhưng tôi là người biết mình là ai, đó mới là điều quan trọng để tồn tại trong xã hội.

Trân trọng cảm ơn ông!

Mai Hạnh/Báo Gia đình & Xã hội