Phim lịch sử, xin đừng “tự sướng” với nhau

Hãy làm phim theo kiểu viết truyện ngắn

Khi hỏi về việc làm thế nào để phim lịch sử được cởi trói, cả NSND Đặng Nhật Minh và đạo diễn Lê Hoàng đều thể hiện tâm trạng “chán chả buồn nói”. NSND Đặng Nhật Minh kể rằng, những gì đang diễn ra hiện nay chính là điều mà ông đã nói cách đây 10 năm. Và đến nay, điện ảnh Việt Nam vẫn là những vấn đề muôn năm cũ. Còn đạo diễn Lê Hoàng cũng cho biết nói mãi rồi nhưng phim làm ra vẫn thế, đợt sau chi nhiều tiền hơn đợt trước. Và ông khoe đang viết sách cho thiếu nhi để từ một người “xấu xa như tôi trở nên tử tế hơn nhờ văn chương. Cái đó có ích hơn, chứ bàn về phim làm gì, chán lắm”.

21 tỷ đồng để làm một bộ phim lịch sử tầm cỡ về chiến thắng Điện Biên Phủ trong “Sống cùng lịch sử” chỉ là con số như muối bỏ biển, nhưng nó lại là rất lớn khi phim làm ra mà hiệu quả bằng “không” về thương mại. Cũng với số tiền ấy hoặc thậm chí ít hơn, nhà văn Nguyễn Quang Vinh cho biết, điện ảnh Iran họ đã làm tốt hơn chúng ta rất nhiều khi không chọn những vấn đề đao to búa lớn mà đi vào những chi tiết nhỏ.

Đây là điều không phải không có lý khi nhìn vào những thành tựu trước đó của điện ảnh Việt Nam như “Bao giờ cho đến tháng Mười” (đạo diễn Đặng Nhật Minh), “Em bé Hà Nội” (đạo diễn NSND Hải Ninh), “Cánh đồng hoang” (đạo diễn Nguyễn Hồng Sến)… Hay những bộ phim về đề tài hậu chiến như “Đời cát” (đạo diễn Nguyễn Thanh Vân), “Sống trong sợ hãi” (đạo diễn Bùi Thạc Chuyên)… Đó đều là những lát cắt nhỏ trong một cuộc chiến, hay trong đời sống để khán giả hình dung về sự khốc liệt của chiến tranh mà không nhất thiết phải mô phỏng, hoặc dàn dựng lại các trận đánh.

“Vấn đề chỉ là ở cách làm mà thôi” - nhà văn Nguyễn Quang Vinh nói - “Tôi nhớ đạo diễn phim “Em bé Hà Nội” từng xót xa nói rằng, một đạo diễn người Mỹ từng đề nghị mua lại những thước phim không được sử dụng của ông và cho biết “sẽ làm lại để nó trở nên nổi tiếng thế giới”. Chúng ta có nhiều chuyện hay nhưng không chạm tới được. Vậy nhưng mỗi kỳ tổng kết, phim vẫn được ngành điện ảnh ngợi ca theo kiểu “tự sướng” với nhau, vì chúng ta không làm cho khán giả thích mà chỉ làm cho ai đó thích”.

Trước khi trở thành tài năng, đạo diễn phải biết chạy… vượt rào

Nhìn sang điện ảnh các nước, cũng là phim về lịch sử nhưng phim truyền hình dài tập “Hoàng hậu Ki” của Hàn Quốc đã làm mưa làm gió toàn châu Á. Khán giả say mê với những tình tiết hấp dẫn và gây cấn trong từng phút. Diễn viên đẹp, phục trang bắt mắt… Để làm nên sự hấp dẫn này, sự thật lịch sử chỉ còn là “xương sống” để các nhà làm phim hư cấu và sáng tạo thêm. Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã cho biết: “Khi làm phim tuyên truyền, các đạo diễn Trung Quốc đều viết lại lịch sử chứ không mô phỏng như mình. Cái họ hướng đến là thông điệp chứ không phải là nội dung hay những sự kiện trong đó. Vì nghệ thuật suy cho đến cùng là sự cảm nhận, cho nên đừng lấy phim ảnh để áp đặt cách nghĩ của khán giả bằng hai tiếng “tuyên truyền”.

Trong khi đó, hễ được hỏi vì sao phim lịch sử không hấp dẫn, phần lớn các ý kiến đều đổ cho cơ chế, do sự kiểm duyệt. Tuy nhiên, lấy ví dụ từ Trung Quốc, nếu không có sự vượt ra khỏi khuôn mẫu thì điện ảnh Trung Quốc chưa chắc đã có một Trương Nghệ Mưu tầm cỡ như hôm nay. Năm 1989, đạo diễn họ Trương làm phim “Cúc đậu” được chuyển thể từ tiểu thuyết của Lưu Hằng. Để tránh sự kiểm duyệt, ông đã dời bối cảnh phim đến thời điểm những năm 1920 thay vì những năm 1940. Khi mới ra đời, bộ phim đã bị cấm ở Trung Quốc vì các nhà chức trách cho rằng nó không phù hợp với khán giả trong nước. Tuy nhiên, sau đó, bộ phim này đã được gửi đi tranh giải Oscar và được đề cử “Phim nước ngoài hay nhất”, giúp Trương Nghệ Mưu trở thành nhà làm phim đầu tiên của Trung Quốc được đề cử tại giải thưởng uy tín này. Năm 1991, Trương Nghệ Mưu làm bộ phim “Đèn lồng đỏ treo cao” với sự tài trợ của Đài Loan. Chính vì điều này mà ban đầu bộ phim đã bị cấm tại Trung Quốc. Nhưng sự hợp tác này đã mang lại cho ông giải Sư tử bạc tại LHP quốc tế Venice và nhận được đề cử Oscar “Phim nước ngoài hay nhất”.

Cũng tương tự ở Việt Nam, đạo diễn Đặng Nhật Minh từng tâm sự rằng, khi làm phim “Bao giờ cho đến tháng Mười”, phim của ông cũng đã bị kiểm duyệt tới 13 lần. Trong đó, đặc biệt là trường đoạn Duyên đi tới “chợ Âm Dương” để tìm chồng được coi là một chi tiết “đắt” trong phim khi nói đúng được tâm lý của người Việt; hay chi tiết thầy giáo Khang có tình cảm với Duyên từng bị nâng lên đặt xuống trong các cuộc kiểm duyệt. Nếu bỏ đi những chi tiết ấy, liệu “Bao giờ cho đến tháng Mười” có trở thành bộ phim kinh điển như hôm nay?

Nói như một đạo diễn, đi mãi thì sẽ thành đường và không đi thì không tới. Trong câu chuyện về con số 21 tỷ đồng làm phim, nhà văn Nguyễn Quang Vinh chia sẻ: “Qua câu chuyện này tôi nhìn thấy một cái lợi. Mất 21 tỷ đồng nhưng nó sẽ đỡ mất đi nhiều tỉ khác trong tương lai. Giống như mất tiền để mua lấy một kinh nghiệm, một bài học vậy”.

Thanh Hà