Quyền tự quyết sinh sản và hành trình 'gỡ' định kiến ở Nghệ An

Từ "giấc mơ con trai" đến nỗi lo…

Một buổi chiều giữa tháng sáu, trong căn hộ nhỏ tại phường Thành Vinh (Nghệ An), chị T.T.D. vừa khẽ ru đứa con trai mới sinh, vừa thở phào nhẹ nhõm. Không chỉ vì con khoẻ mạnh, mà bởi sau hai lần sinh con gái, chị cuối cùng đã "sinh được thằng cu" như mong mỏi âm thầm của bao người trong họ hàng, gia đình chồng.

"Áp lực không ai nói ra nhưng ai cũng hiểu. Mỗi lần mang bầu, mọi người đều tò mò, đoán giới tính. Nếu là con gái, không khí lại chùng xuống" - chị D. kể. Dù chồng chị tâm lý, chưa từng ép buộc, nhưng sự kỳ vọng vô hình của người thân khiến chị từng lo lắng, tủi thân.

Câu chuyện của chị D. là một lát cắt chân thực về thực trạng đang diễn ra ở nhiều vùng quê Nghệ An. Tư tưởng "trọng nam khinh nữ" không còn bộc lộ một cách công khai, dữ dội như xưa nhưng nó ẩn mình trong những định kiến sâu sắc, những kỳ vọng ngầm, thậm chí là những câu nói tưởng chừng vô hại: "Nhà chưa có thằng cu à?", "Phải cố thêm đứa nữa cho có nếp có tẻ".

Theo số liệu ước tính của Phòng Dân số (Sở Y tế Nghệ An), năm 2025, tỷ số giới tính khi sinh tại tỉnh là 117,7 bé trai/100 bé gái - mức chênh lệch đáng báo động so với chuẩn sinh học tự nhiên (103-106 bé trai/100 bé gái). Đằng sau những con số ấy là nhiều hệ lụy xã hội như: Thiếu hụt nữ giới trong tương lai, bất ổn hôn nhân, gia tăng tệ nạn buôn bán người…

"Chỉ khi vai trò và vị thế của trẻ em gái được xã hội nhìn nhận đúng đắn thì mới có thể xóa bỏ được bất bình đẳng giới và tư tưởng trọng nam hơn nữ. Đây là nguyên nhân sâu xa của tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh. Bởi vậy, nâng cao vị thế cho trẻ em gái là một giải pháp thiết thực, không chỉ giảm thiểu mất cân bằng giới tính mà còn góp phần xây dựng một xã hội bình đẳng, văn minh hơn" - bà Thái Thị Tuyết (Chuyên viên Phòng Dân số, Sở Y tế Nghệ An) khẳng định.

Cuộc chiến thầm lặng "gỡ" định kiến, kiến tạo tương lai bình đẳng

Để đối diện và tháo gỡ những định kiến đã ăn sâu, ngành y tế Nghệ An đã lựa chọn một hướng đi bền bỉ với nỗ lực truyền thông rộng khắp, đồng hành âm thầm để từng bước thay đổi nhận thức người dân. Rõ nhất là từ những buổi nói chuyện chuyên đề ở các trường học đến cộng đồng. Từ "Hội thi rung chuông vàng" ở lứa tuổi THCS, THPT đến các buổi truyền thông nhóm nhỏ, mô hình Câu lạc bộ Tiền hôn nhân và Tổ tư vấn dân số - gia đình - trẻ em... đã trở thành cầu nối để các cặp vợ chồng, thanh thiếu niên tiếp cận kiến thức về sức khỏe sinh sản, bình đẳng giới và phá bỏ định kiến "phải có con trai".

Ở các xã vùng sâu, vùng xa - nơi mất cân bằng giới tính vẫn dai dẳng, cán bộ dân số, y tế không ngại khó để đến tận từng bản làng, từng hộ gia đình, tổ chức đối thoại liên thế hệ. Họ giúp người lớn tuổi lắng nghe suy nghĩ của lớp trẻ và ngược lại, để hiểu rằng "sinh con gái cũng là lộc trời cho".

Bà Nguyễn Thị Hồng, chuyên viên Phòng Dân số (Sở Y tế Nghệ An) chia sẻ, từ những nỗ lực trên, nhiều cặp vợ chồng trẻ đã cởi mở hơn trong việc đón nhận con gái và tư tưởng "có nếp có tẻ" đang dần được thay thế bằng "con nào cũng là con" miễn là con sinh ra được khỏe mạnh, an lành và hạnh phúc. Đó là sự thay đổi tích cực, tiến bộ văn minh phù hợp với xu thế phát triển trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước. Là kết quả của sự nỗ lực không ngừng trong công tác truyền thông về dân số trong những năm qua trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

Ngoài ra, để phá vỡ tận gốc những định kiến dai dẳng, cần đến sự tham gia mạnh mẽ, có hệ thống của cả bộ máy chính quyền địa phương - những người có vai trò định hướng, chỉ đạo, dẫn dắt thay đổi từ trong từng chính sách đến tận mỗi bản làng, hộ gia đình.

Theo ông Nguyễn Văn Nam - Phó Giám đốc Sở Y tế Nghệ An, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và những biến động xã hội diễn ra nhanh chóng, vai trò của chính quyền địa phương hai cấp trở nên vô cùng quan trọng trong việc định hình tương lai dân số. Sự tham gia chủ động, có trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền cơ sở là yếu tố then chốt để các giá trị tiến bộ như bình đẳng giới hay quyền sinh sản trở thành một phần trong đời sống hàng ngày của người dân.

Ông phân tích thêm, ở các buổi sinh hoạt chi bộ, họp thôn hay đối thoại cộng đồng, chính quyền cần có tiếng nói quyết liệt, dứt khoát để khẳng định rằng "quyền sinh sản là quyền con người, không ai được ép buộc", rằng "con nào cũng là con" và cần phá bỏ định kiến "phải có con trai"... Khi tiếng nói của người có uy tín trong cộng đồng, từ cán bộ thôn, xã đến trưởng bản được cất lên một cách đồng lòng, sự thay đổi sẽ không còn chỉ nằm trên tờ rơi hay trong bài nói chuyện mà thực sự chạm đến từng nếp nghĩ, từng gia đình.

Một cú huých chính sách lớn cho tiến trình này chính là Thông tư 17/2025/TT-BYT của Bộ Y tế, có hiệu lực từ 1/7/2025. Quy định mới này lần đầu tiên trao quyền rõ ràng và sâu rộng hơn cho chính quyền cơ sở trong việc lập dự toán kinh phí, xây dựng mô hình truyền thông và triển khai giải pháp dân số sát thực tế địa phương linh hoạt và hiệu quả hơn.

Ngoài ra, việc thực hiện tốt chủ trương chuyển trọng tâm từ Dân số - Kế hoạch hóa gia đình sang Dân số và Phát triển sẽ giúp giải quyết toàn diện các vấn đề quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số, qua đó xây dựng nguồn nhân lực bền vững, hướng tới một xã hội khỏe mạnh, bình đẳng.

"Trách nhiệm không chỉ của riêng ngành y tế mà là của toàn bộ hệ thống chính trị. Từ cán bộ y tế cơ sở đến lãnh đạo địa phương, ai cũng phải cùng vào cuộc để đảm bảo rằng quyền tự quyết về sinh sản thực sự được tôn trọng. Khi đó, mỗi người phụ nữ dù ở bản xa hay nơi phố thị đều có thể tự do quyết định tương lai của mình và góp phần xây dựng một xã hội thịnh vượng, công bằng. Để mọi sinh linh chào đời đều được chào đón và trân trọng như nhau" - ông Nguyễn Văn Nam nhấn mạnh.

Vũ Đồng