Số phận long đong của cặp ngà voi từng làm công tử Bạc Liêu mê mẩn

Cặp ngà có số phận đặc biệt của Hội đồng Dương Chấn Kỷ trưng bày tại Bảo tàng LS Việt Nam (TP. HCM).

Thú chơi vương giả của đại phú đất Tây Đô

Xưa, xứ Bình Thủy đất Tây Đô (Cần Thơ) có dòng họ Dương nổi tiếng giàu có. Trong dòng họ danh giá ấy, nổi lên cái tên Dương Chấn Kỷ, người không chỉ lắm của nhiều tiền mà còn "chen chân" được vào Hội đồng quản hạt Nam Kỳ. Uy thế của Dương Chấn Kỷ lúc sinh thời lớn lắm. Đến nỗi người dân trong vùng ngoài việc xưng ông là Hội đồng Kỷ đầy kính sợ, còn phải cúi rạp mình khi "trà dư tửu hậu" về cái sở thích chơi đồ cổ, mà giá trị mỗi món tính ra phải ngang bằng cả mẫu ruộng "cò bay thẳng cánh". Thời đó, hễ nghe đồn ở đâu có "hàng độc", ông Hội đồng Ba sẽ bằng mọi cách săn đón cho bằng được. Nhiều năm tích lũy, ông đã có trong tay sở hữu bộ sưu tập giá trị liên thành.

Những lời đồn đại kể rằng, để chứa hết số đồ cổ ấy, Dương Chấn Kỷ còn bỏ ra cả ngàn lượng vàng xây nên ngôi nhà hoa lệ. Sau mấy tháng trời ròng rã mới hoàn thành, vị đại phú gia dành hẳn một không gian rộng lớn trong căn nhà để trưng bày những món đồ cổ đắt tiền, ngày ngày tự thưởng cho mình cái thú nhấp trà, thưởng tửu ngắm chơi.

Giàu có và nức tiếng sành chơi như thế, nên không ngạc nhiên khi ông Hội đồng Ba cũng chính là chủ nhân một thời của cặp ngà quý khổng lồ. Trò chuyện cùng chúng tôi, ông Dương Minh Hiển (hậu duệ đời sau của vị "cự phú" đất Tây Đô năm xưa - PV) cho biết: "Cặp ngà này được ông Dương Chấn Kỷ năm xưa mua một cách tình cờ". Lần ấy, trong dịp ghé Sài Gòn thăm thú, khi đi ngang qua đường Catinat (nay là đường Đồng Khởi, Q.1), Hội đồng Dương Chấn Kỷ ghé vào gian hàng bán tiêu bản thú vật của một tay thợ săn người Pháp xem chơi. Vị khách mặc đồ giản dị như một nông dân miền Tây, cứ tần ngần đứng bên cặp ngà voi cao quá đầu. Viên chủ tiệm thấy vậy ra giọng coi khinh: "Đây đâu phải chỗ chơi của ông hả lão già nhà quê. Lỡ tay mà làm trầy xước vật quý, thì lão có bán cả gia sản cũng chớ hòng bồi thường được". Hội đồng Kỷ không phản ứng. Nghe lão chủ Tây quát nạt, ông chỉ nhẹ nhàng hỏi lại: "Cỡ bao nhiêu mà dữ vậy chú em, nghe thử coi?".

Tay chủ tiệm người Pháp lớn giọng "quát" giá 4.000 đồng bạc trắng tiền Đông Dương, với suy nghĩ cho "lão nông dân" phát hoảng mà "đi cho khuất mắt". Nhưng trong ánh mắt kinh ngạc của gã, ông Hội đồng không thèm trả giá mà lần túi, lấy ít tiền đặt cọc rồi lên xe dong thẳng về quê. Ngay ngày hôm sau, trước mặt tên chủ khinh người, vị "cự phú" chở đến đủ 4.000 đồng bạc trắng tiền Đông Dương rồi thản nhiên rước cặp ngà lên xe. Có được vật quý, ông Hội đồng dành hẳn một vị trí trang trọng nhất trong nhà để trưng bày, khiến các quan lớn trong tỉnh mỗi khi đến xem ai nấy cũng phải trầm trồ chép miệng. Giai thoại kể lại rằng, cha con Bạch Công tử (công tử Bạc Liêu) nghe tin Hội đồng Ba đất Tây Đô chơi trội, liền lên ngã giá mua lại cặp ngà. Nhưng bất kể nhận được lời đề nghị lên đến gần chục cánh đồng muối "cò bay thẳng cánh", ông Hội đồng Ba chỉ cười nhếch mép lắc đầu.

Vụ cướp báu vật giữa ban ngày chấn động Sài Gòn

Quan Tây cũng phải kính nể "cự phú" đất Tây Đô Theo tương truyền của dân gian, từ giường thờ, tủ chè, sập gụ, trường kỉ... trong ngôi nhà của vị "đại phú" đều do bàn tay của các nghệ nhân lừng danh trên khắp ba miền chế tác. Gỗ dựng cột kèo cũng đều là loại gỗ quý, chạm khắc đến độ hoàn mỹ theo chủ đề sinh hoạt sông nước miền Tây Nam bộ hoặc: Tam Đa - Tứ Quý, Mai - Lan - Cúc - Trúc, Phúc - Lộc - Thọ, Long - Lân - Quy - Phượng. Trong nhà còn có những cổ vật vô giá, đáng kể trong số đó là: Hai bộ bàn ghế xuất xứ từ Vân Nam - Trung Quốc; bộ salon kiểu Pháp đời Louis XV; chùm đèn bạch đăng thế kỉ XVIII; cặp đèn treo thế kỷ XIX... Về đồ gốm sứ cổ có thể kể đến chén Tuyên Đức Niên Phụng từ đời Minh có niên đại 572 năm, một độc bình Thành Hóa Niên Chế gần 533 tuổi. Độ giàu có, cùng thú ăn chơi vương giả của đại cự phú Dương Chấn Kỷ khiến quan Tây cũng phải kính nể, công tử Bạc Liêu cũng phải dè chừng.

Trải qua dâu bể thời gian, cặp ngà quý nay nằm im lìm trong Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, Q.1, TP. HCM). Được đặt ngay ngắn trên một bệ giá gỗ phục vụ khách thăm quan, một chiếc ngà voi có kích thước lên đến 1,9m và chiếc còn là là 2,2m. Nhớ lại câu chuyện chơi đồ cổ của đại cự phú đất Tây Đô, chúng tôi không khỏi tò mò quãng thời gian chìm nổi suốt gần thế kỷ của báu vật hiếm có này. Rất may mắn, nhờ người hậu duệ cuối cùng của dòng họ Dương, số phận long long, lưu lạc của cặp ngà cuối cùng đã được làm sáng tỏ.

Tương truyền, vào những năm 40 của thế kỷ trước, khi tình hình chính trị hỗn loạn, giặc Nhật - Pháp đối chọi, nạn cướp bóc, đốt nhà diễn ra triền miên. Để tránh nạn, gia đình ông Dương Chấn Kỷ phải tản cư, chạy loạn về miệt Tầm Vu (nay thuộc xã Thạnh Xuân, Châu Thành, Hậu Giang). Suốt cuộc đời sưu tầm vô số vật quý hiếm, nhưng ngày ra đi, ông chỉ mang theo duy nhất cặp ngà voi "độc bản". Đáng tiếc, cũng vì kích cỡ lớn "dị thường" của nó, ông không thể "hộ tống" cặp ngà đến tận miệt Tầm Vu mà phải gửi lại nhờ Ba Quế, một người tin cẩn cùng làng Long Tuyền trông coi. Ông Ba Quế bèn mang cặp ngà chôn dưới mương nước sâu, mỗi chiếc vùi một chỗ. Sau nhiều năm trở lại, ông Dương Văn Ngôn (con trai của vị đại phú) đã phải cất công trục vớt cặp ngà mang lên tận Sài Gòn bào chuốt lại phần thâm đen do ngâm lâu ngày dưới nước, rồi nhờ một người bà con cất giữ hộ.

Không may cho gia đình Hội đồng Ba, thời gian này đất Sài Gòn nổi lên "trùm sòng bài" Bảy Viễn (tên thật là Lê Văn Viễn - PV). Y từng bị Chính quyền Pháp tuyên án rất nhiều lần, từng bị đày đi tù Côn Đảo nhưng vượt ngục trốn về thành lập lực lượng Bình Xuyên (dân giang hồ tứ chiếng ở Nam Bộ, hoạt động ở vùng ven Sài Gòn trong 10 năm từ 1945-1955 - PV). Bản thân Bảy Viễn trước kia từng được vua Bảo Đại phong cho cấp bậc Thiếu tướng 2 sao và bổ nhiệm giữ chức vụ Đô trưởng Cảnh sát Công an Sài Gòn - Chợ Lớn.

Một lần tình cờ ghé ngôi nhà người bà con đang giữ cặp ngà cho ông Dương Chấn Kỷ vì "nghi ngờ giấu hàng nóng", Bảy Viễn dùng vũ lực ép gia chủ phải mở chiếc thùng gỗ nằm dưới lớp ván sàn. Phát hiện cặp ngà voi khổng lồ nằm nguyên vẹn trong thùng gỗ, Bảy Viễn không kìm chế nổi lòng tham. Gần như ngay lập tức, tên tướng cướp cất giọng trắng trợn: "Thời buổi này, cất tài sản quý trong nhà là nguy hiểm cho tính mạng lắm. Gia đình cứ để cho tôi mang về cất giữ giùm. Nếu túng tiền thì tôi sẽ cho mượn một ít mà xài. Khi nào cần lấy lại cặp ngà, tôi sẽ trả". Nghe tiếng Bảy Viễn là kẻ "xin không được là trấn lột", người bà con phải miễn cưỡng gật đầu, giao lại báu vật của Hội đồng Ba cho tên cướp ngày.