Sống mòn với rác: Sinh nghề tử nghiệp

 

Cái nơi chất chứa những gì xã hội bỏ đi ấy lại là nguồn sống của hàng trăm người dân. Nhưng cuộc mưu sinh cùng cực trên bãi rác để kiếm miếng cơm, manh áo không chỉ bằng mồ hôi mà còn cả nước mắt và mất mát...

 

Sống nhờ rác

 

Cha con ông Đào vớt rác cứu suối. Ảnh: T.G

Một ngày làm việc ở bãi rác Nam Sơn của những thân phận mưu sinh nhờ rác thải bắt đầu lúc 2h30 sáng. Những đợt gió lạnh đầu mùa tràn về trong màn đêm heo hút se se của chốn núi đồi không làm nản gần nghìn người trang phục chỉnh tề đứng chờ ở cổng bãi rác. Tua tủa những cán cào, cán cuốc sau lưng những khuôn mặt bịt kín mít chỉ còn lại hai con mắt, liếc vào chiếc đồng hồ bên cánh cổng sắt. Tất cả đều sẵn sàng chờ cánh cổng duy nhất của bãi mở cửa.

Đúng 3h, cánh cổng sắt được mở toang, gần nghìn con người ấy ùa vào như những chiến binh xung trận. Họ chỉ có quỹ thời gian 3 giờ đồng hồ để "đào bới" trên bãi thải khổng lồ này. Họ phải ra về trước khi mặt trời thức giấc. Đêm về sáng ở bãi rác là một màu đen đặc quánh của đất trời và những vệt sáng vàng vọt của đèn ắc quy, tạo nên mảng màu sáng tối nhộm nhoạm. Không ai quy định nhưng hành trang của những người mưu sinh ở bãi rác này rất giống nhau. Chiếc cào sắt 2 răng, bao tải đựng đồ và cái tối quan trọng đối với họ là chiếc đèn trùm trên đỉnh đầu cùng bình ắc quy đeo bên hông như những người thợ mỏ.

Hàng nghìn người và bấy nhiêu chiếc đèn nhưng ít khi thấy những ánh sáng lia lên bầu trời đen ngòm. Những con người với dáng vẻ lam lũ kia cần mẫn gỡ từng chiếc túi nilon, từng bọc rác mong tìm lấy một thứ gì đó có thể bán được. Thật oái oăm, thứ mà người này bỏ đi, lại là niềm mong mỏi, mưu sinh của người khác.

 

Hình ảnh thường bắt gặp ở xã Nam Sơn, huyện Sóc Sơn.

Những tưởng bãi rác là nơi kiếm ăn của những người tận khổ rồi thì sẽ chẳng có chuyện bon chen. Hóa ra không phải, đâu phải đến bãi rác ai thích mót gì, bới gì cũng được. Nhiều người mót rác bức xúc: "Không hiểu tại sao có một số người đứng ra nhận rác của mình rồi họ tự cai quản. Họ chỉ cho những người "đổ hàng" cho họ được mót". Những điều vô lý đó đã trở thành "luật bất thành văn" từ khi có rác ở Nam Sơn.

Mỗi đêm có khoảng 800 người, khi đông lên đến 1.000 người vào mót rác, trung bình họ mót được từ rác số phế thải trị giá 25 - 30 triệu đồng. Một số tiền quý giá, đặc biệt đối với vùng nghèo ở huyện Sóc Sơn này.

Trước đây, ở bên ngoài bãi rác này có hơn 50 lán bán đồng nát hoạt động rất tấp nập. "Chợ rác" thu hút gần 900 nhân công nhặt rác trong bãi gom về bán cho chủ lán. Sau đó, rác được bán sang đại lý và các cơ sở tái chế. Hiện tại, chính quyền địa phương đã thắt chặt quản lý việc thu mua, tái chế rác thải để cải thiện môi trường nên hoạt động này đã phần nào lắng xuống. Nhưng bất kỳ ai đi qua cổng bãi rác cũng không khó để nhận thấy rác được tập kết hai bên đường, rồi tấp đốt bừa bãi.

Suối Cầu Lai vốn xưa kia trong xanh là thế, nay một màu đen ngòm, đặc quánh, lừ đừ trôi như một dòng chảy hấp hối chờ ngày... chết. Những người dân  quanh bãi rác thuộc 3 xã Hồng Kỳ, Nam Sơn, Bắc Sơn, mà phần lớn là xã Bắc Sơn cứ sau mỗi buổi "đi bãi" lại đổ ra gần 20 điểm trên con suối nhỏ để giặt rác khiến dòng nước ngập ngụa túi bóng và giẻ rách. Hướng nhà ông Nguyễn Văn Đào (xã Nam Sơn) ngoảnh mặt ra suối và cái ngõ nhỏ cũng chạy thẳng tới một điểm giặt rác. Có lẽ vì thế mà cha con ông là một trong số ít người chọn một nghề khá đặc biệt để mưu sinh với hy vọng mong manh cứu lấy dòng suối. Ngày nào cũng vậy, cha con ông Đào lại dùng vợt hớt những thứ cặn bã lắng lại dưới lòng suối, mong kiếm con cá, con cua và vớt rác để lưu thông dòng chảy. Buồn thay, chẳng có loài sinh vật nào có thể tồn tại dưới dòng nước ô nhiễm kia, còn việc cứu dòng suối của cha con ông Đào cũng như công dã tràng. Buồn bã, ông Đào thốt lên: "Suối chết lâu rồi. Đây là ao tù chứa rác thải chứ đâu phải con suối ngày trước nữa".

Rác ảnh hưởng tới con người?

Anh Nguyễn Văn Bá ở xã Hồng Kỳ (Sóc Sơn) cho biết: "Mỗi đêm tôi cũng kiếm được dăm chục nghìn đồng. Ngần ấy không đủ chi tiêu và lo cho con cái học hành nên ngoài những phế liệu như nilon, giấy... tôi còn phải kiếm cơm thừa, rau héo về chăn lợn".

Vài năm trước, xã Bắc Sơn rộ lên tình trạng nhiều phụ nữ bị u vú, u tử cung, còn đàn ông thì bị ung thư vòm họng, sỏi thận, sỏi mật... Men theo những con đường đất ngoằn ngoèo, chúng tôi đến thôn Lương Đình (xã Bắc Sơn). Nơi đây có gần 300 hộ dân thì hơn một nửa trong số đó mắc những bệnh nói trên. Theo người dân, họ nhiễm bệnh là do phải chịu cảnh ô nhiễm môi trường từ bãi rác Nam Sơn.

Những lần lên bàn mổ 2 khối u ở ngực và tử cung vẫn là nỗi ám ảnh của chị Dương Thị Ng (xã Bắc Sơn). "Khi cảm thấy nhức nhối ở ngực, tôi đi khám ở bệnh viện huyện và phát hiện bị u. Đến Viện K khám lại thì mới thở phào vì biết là u lành, song vẫn phải mổ để cắt khối u trong ngực. Sau khi mổ, tôi ngất xỉu vì cảm thấy đau đớn về thể xác lẫn tinh thần. Đau như cái lần phải mổ u tử cung", chị Ng kể lại mà vẫn chưa hết run. Mặc cảm và buồn cho hoàn cảnh của mình song chị Ng vẫn cho là mình may mắn vì nếu gặp u ác thì đã phải bỏ mạng.

Mới 23 tuổi, chưa lập gia đình, chị Nguyễn Thị H (xã Bắc Sơn) cũng phải lên bàn mổ vì dính khối u. Không biết từ khi nào, ổ bụng của chị có bọng nước và lớn dần khiến cơ thể đau nhức. Khi đi khám, chị H được chẩn đoán là bị u mạc treo, phải phẫu thuật. Khi mổ thì bọng nước đã nặng tới 3kg. Sau hơn 1 năm lên bàn mổ, sức khoẻ của chị vẫn chưa trở lại bình thường, dễ mệt mỏi, đau nhức cơ thể. "Tôi nào đã dám làm việc gì nặng giúp gia đình đâu. Cái giấy khám sức khỏe đã ghi bệnh này rồi, làm tôi không thể xin việc được. Nghe nói bệnh này còn có thể ảnh hưởng đến buồng trứng. Nếu thật, nghĩ đến chuyện không thể có con mà buồn quá đi", chị H bày tỏ. Bệnh u hiểm nghèo cũng đã gây tử vong cho một số chị em ở thôn Lương Đình (xã Bắc Sơn). Sau cái chết của chị Hường, người dân thôn Lương Đình hoang mang tột độ. Họ đổ xô đi khám và phát hiện tỷ lệ nhiễm bệnh ngày càng cao. 

Đường làng la liệt những đống rác thải, nước ao hồ đen kịt do ô nhiễm. Ở Lương Đình, rác là nguồn sống của nhiều hộ gia đình sau cây lúa. Cả thôn có 40 hộ chuyên nhặt rác từ bãi Nam Sơn về tái chế để bán lại. Họ sử dụng nước ao hồ để giặt, đường làng để phơi. Tuy nhiên, đó mới chỉ là những nguyên nhân gây bệnh theo phán đoán của người dân thôn Lương Đình, bởi đến nay vẫn chưa có cuộc khảo sát và đánh giá cụ thể tại khu vực này.

Còn biết bao nhiêu hiểm họa ẩn dật và rình rập người dân sống quanh những bãi thải khổng lồ. Vì tấm cơm manh áo, họ phải lao vào cuộc mưu sinh chấp nhận bao hiểm nguy mà hẳn không phải là không biết trước.