Sự cần thiết của thanh tra chuyên ngành dân số: Hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực dân số

Các thành viên đoàn kiểm tra của Tổng cục Dân số (Bộ Y tế) kiểm tra tại các nhà sách trên địa bàn Hà Nội. Ảnh: N.Mai

Kịp thời phát hiện các hành vi vi phạm

Từ năm 2006, MCBGTKS đã trở thành vấn đề nóng của Việt Nam. Mặc dù xuất hiện sau một số quốc gia và vùng lãnh thổ nhưng MCBGTKS của nước ta lại diễn ra với tốc độ nhanh, ngày càng lan rộng ở mức cao và nghiêm trọng. Theo nhận định của các nhà nhân khẩu học, nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này là do tâm lý ưa thích con trai hơn con gái của một bộ phận không nhỏ người dân. Mong muốn có con trai hiện nay không chỉ dừng ở biểu hiện tâm lý mà đã thể hiện thành hành động tìm kiếm con trai (tìm các biện pháp để sinh con trai, siêu âm lựa chọn giới tính, nạo phá thai…).

Thực tế, Việt Nam đã nhận thức rõ ràng vấn nạn này và đã xây dựng các cơ chế chính sách và pháp lý khác nhau để ứng phó. Pháp lệnh Dân số năm 2003 và Nghị định số 104/2003/NĐ-CP đã nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Nghị định số 176/2013/NĐ-CP của Chính phủ thậm chí còn đưa ra các quy định chi tiết về các hình phạt cho việc lựa chọn giới tính khi sinh. Tuy nhiên, trên thực tế, việc thực thi các quy định trên vào trong đời sống hàng ngày lại là bài toán vô cùng gian nan.

Theo đó, trên các trang mạng Internet vẫn còn đầy rẫy những thông tin quảng cáo, hướng dẫn cách ăn uống, tính ngày để sinh con theo ý muốn, nhất là sinh con trai. Các nhà sách vẫn còn bày bán sách hướng dẫn lựa chọn giới tính thai nhi. Điều đáng nói, dù pháp luật đã quy định không được tiết lộ giới tính thai nhi nhưng hầu hết các thai phụ đều biết giới tính đứa con trong bụng từ khá sớm. Điều đó chứng tỏ nhiều cơ sở y tế tư nhân, phòng khám siêu âm vẫn có nhiều cách thức để "lách luật" thông báo cho thai phụ về giới tính của đứa trẻ.

Từ thực tế nêu trên, dưới sự chỉ đạo của Bộ Y tế, thời gian qua, Tổng cục Dân số đã rốt ráo triển khai nhiều hoạt động thanh tra, kiểm tra trong việc thực hiện các quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi ở một số nhà sách và phòng khám siêu âm thai trên địa bàn các tỉnh, thành trên cả nước.

Thông qua các đợt kiểm tra, đoàn kiểm tra vẫn phát hiện tình trạng nhà sách để "lọt" sách hướng dẫn cách sinh con trai, con gái và được bày bán công khai cho khách hàng. Cụ thể, nhiều sách có đề cập đến cách tính thời kỳ rụng trứng, cách làm thay đổi độ pH của âm đạo, thời điểm phóng tinh hay chế độ ăn uống ra sao để sinh được con trai hoặc con gái nhưng không được kiểm duyệt kỹ.

Điều đáng nói, trong quá trình kiểm tra, đại diện các nhà sách đều cho biết, họ không nắm được các quy định về lựa chọn giới tính thai nhi, các thông tin về nghiêm cấm tuyên truyền, phổ biến các loại sách báo, ấn phẩm lựa chọn giới tính thai nhi.

Còn với các cơ sở siêu âm, sản phụ khoa, thực tế cho thấy, việc phát hiện và xử lý vi phạm tại một số cơ sở này gặp rất nhiều khó khăn vì họ có rất nhiều cách thức khác nhau như dùng từ lóng, hành động mô tả để thông báo về giới tính thai nhi cho thai phụ và người nhà được biết như: "Giống bố", "giống mẹ", "công chúa", "hoàng tử", "Nguyễn Thị", "Nguyễn Văn"…

Tình trạng này dẫn đến việc nạo phá thai để lựa chọn giới tính thai nhi vẫn đang diễn ra phổ biến trong đời sống hiện nay, nhất là đối với các gia đình đã sinh con một bề là gái, nhà có điều kiện kinh tế muốn sinh thêm con hoặc đang khao khát có một thằng cu "chống gậy".

Lồng ghép truyền thông về công tác dân số

Để kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm về nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi cũng như các quy định khác trong lĩnh vực DS-KHHGĐ, các chuyên gia nhận định, công tác thanh tra, kiểm tra đóng vai trò vô cùng quan trọng. Do đó, thời gian tới, để tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về việc cấm lựa chọn giới tính thai nhi, góp phần giảm thiểu tình trạng MCBGTKS, bên cạnh việc nâng cao tinh thần trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp của các cán bộ, nhân viên y tế; hoàn thiện hệ thống các quy phạm pháp luật về kiểm soát MCBGTKS, công tác thanh tra, kiểm tra cần được chú trọng hơn nữa.

Cụ thể, các địa phương cần tiếp tục tăng cường công tác chỉ đạo của các cấp ủy đảng, chính quyền; đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm các quy định về nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, nhất là đối với hoạt động kinh doanh các ấn phẩm và hoạt động khám, siêu âm thai tại các cơ sở y tế liên quan đến sản, phụ khoa.

Đánh giá về tầm quan trọng của công tác thanh tra, kiểm tra các quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, ông Nguyễn Việt Hùng, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế - Thanh tra (Tổng cục Dân số) cho biết: Đối với các nhà sách, mục đích của các đợt kiểm tra nhằm phát hiện và thu hồi những đầu sách có chứa nội dung tuyên truyền về việc lựa chọn giới tính thai nhi. Đây sẽ là cơ sở để Tổng cục Dân số có kiến nghị với các nhà xuất bản có những đầu sách vi phạm để kịp thời thu hồi, đính chính hoặc ngừng in ấn những ấn phẩm có nội dung vi phạm.

Điều đáng mừng, sau khi được Đoàn thanh tra truyền thông về tác hại của việc bán, tuyên truyền các ấn phẩm có chứa những nội dung sinh con theo ý muốn cũng như thực trạng và hệ lụy của tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, các nhà sách vi phạm đều tự nguyện giao nộp các ấn phẩm và ký biên bản, cam kết sẽ không lưu hành, bày bán các loại sách, ấn phẩm có nội dung lựa chọn giới tính thai nhi.

Tương tự, đối với các cơ sở y tế, phòng khám có siêu âm thai, thông qua công tác kiểm tra, đoàn kiểm tra đã lồng ghép truyền thông không tiết lộ giới tính thai nhi để góp phần hạn chế tình trạng nạo, phá thai với mục đích lựa chọn giới tính trước khi sinh cũng như hạn chế tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh đang có xu hướng gia tăng ở Việt Nam.

Ngoài các nội dung thanh tra, kiểm tra về việc thực hiện nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi, theo ông Nguyễn Việt Hùng, công tác thanh tra chuyên ngành về lĩnh vực DS-KHHGĐ còn bao gồm nhiều nội dung như: Triển khai, thực hiện chính sách, pháp luật về Chương trình mục tiêu quốc gia, đề án, dự án, mô hình về DS-KHHGĐ; việc thực hiện các quy định, hướng dẫn của các cấp có thẩm quyền về Chương trình mục tiêu quốc gia DS-KHHGĐ; việc thực hiện các quy định về quản lý và sử dụng các phương tiện tránh thai; thanh tra việc thực hiện các quy định, hướng dẫn về sàng lọc trước sinh và sơ sinh;

Bên cạnh đó, thanh tra việc quản lý và sử dụng trang thiết bị chuyên ngành phục vụ Chương trình mục tiêu quốc gia DS-KHHGĐ; việc thực hiện các quy trình, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ về DS-KHHGĐ đã được các cơ quan được giao nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành chú trọng thực hiện, trong đó có rất nhiều nội dung chuyên môn sâu về lĩnh vực DS-KHHGĐ.

"Công tác thanh tra, kiểm tra chuyên ngành về dân số đã được triển khai hiệu quả, góp phần đảm bảo công tác quản lý nhà nước về dân số, hoàn thành các nhiệm vụ, chỉ tiêu về dân số được Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Y tế giao. Trong quá trình thực hiện không có sự chồng chéo, trùng lắp về nội dung thanh tra, kiểm tra; không ảnh hưởng đến quá trình sản xuất, kinh doanh, làm việc của cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp", ông Nguyễn Việt Hùng nhấn mạnh. 

Mai Thùy