Sự thật bất ngờ về Tết Hàn thực, tiết Thanh Minh là của người Việt

Tết Hàn thực là ngày lễ lớn của các dân tộc miền núi phía Bắc

“Thanh Minh trong tiết tháng Ba”, từ xa xưa, với phong tục "uống nước nhớ nguồn", Tết Thanh Minh đã trở thành một trong những ngày lễ quan trọng, thiêng liêng, khắc sâu vào tâm trí của mỗi người Việt.

Tiết Thanh Minh là một trong 24 tiết khí tính theo lịch âm của một số nước như Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên,... Tiết Thanh Minh được tính theo quy luật vận hành của mặt trời - dương lịch, chứ không phải theo quy luật vận hành của mặt trăng - âm lịch như mọi người từng nghĩ.

Tết Thanh Minh đã trở thành một trong những ngày lễ quan trọng, thiêng liêng, khắc sâu vào tâm trí của mỗi người Việt. Ảnh: Internet

Và một điều đặc biệt nữa, theo nhà nghiên cứu Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm lý học Đông Phương, tiết Thanh Minh cũng như Tết Hàn thực (bánh trôi bánh chay, ngày mùng 3 tháng 3 Âm lịch) cũng không phải là ảnh hưởng theo nền Văn hóa Trung Quốc cổ đại như lâu nay nhiều người tưởng.

Theo nhà nghiên cứu Hoàng Triệu Hải, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 Âm lịch, cũng là khởi đầu của tiết Thanh Minh (thông thường vào ngày mùng 4-5 tháng 4 dương lịch), là ngày Tết được giữ gìn và là ngày lễ lớn đối với các dân tộc thuộc các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Và ở các tỉnh miền xuôi thì vẫn được coi là ngày “bánh Trôi, bánh Chay” thắp hương dâng lên ban thờ Tổ tiên.

Tết Hàn thực của người Việt mang ý nghĩa dân tộc sâu sắc

Hàn thực hay là “thức ăn lạnh”, từ hàng ngàn năm nay, vốn được coi là có nguồn gốc từ Trung Quốc thông qua tích của ông Giới Tử Thôi thời Đông Chu liệt quốc.

Trích đoạn ngắn về điển tích này cho rằng:

“Đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước Tề, mai trú nước Sở. Bấy giờ có một người hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo vua giúp đỡ mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua.

Vua ăn xong hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vô cùng. Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhau trải nếm bao nhiêu gian truân nguy hiểm. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công trong khi tòng vong, nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình làm được việc gì, cũng là cái nghĩa vụ của mình, chớ không có công lao gì đáng nói. Vì vậy về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn.

Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm. Giới Tử Thôi không chịu rời Điền Sơn ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy. Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3 tháng 3 đến mồng 5 tháng 3 Âm lịch hàng năm).”

“Qua đây, chúng ta cũng có thể nhận thấy rằng ngày 3/3 Âm lịch chẳng liên quan tới ngày mất của ông Giới Tử Thôi này. Nó như một sự gán ghép kiểu “đẽo chân cho vừa giầy”, lấy một tích nào đó để mô tả cho ngày tết Hàn thực” – ông Hoàng Triệu Hải nói.

Mọi ngày Tết lễ của dân tộc Việt Nam là của nền văn hiến Việt

Cũng theo ông Hải, có nhiều quan niệm khác của phương Đông cũng bị coi là bắt nguồn từ Trung Quốc một cách vô lý. Ví dụ như 6 ngày tam nương được coi là ngày xấu trong một tháng âm lịch (3, 7, 13, 18, 22, 27) và người Trung Quốc ghép vào là ngày mất của ba nàng Muội Hỉ, Bao Tự, Đát Kỉ là những người bị coi là Hồng nhan Họa thủy mang lại xui xẻo.

Các ngày thuộc giao điểm của các pha mặt Trăng, gây nên các tương tác tiêu cực lên trái đất và con người và được coi là các ngày xấu trong tháng.

“Có ba nàng nhưng lại có 6 ngày và lịch sử cũng không có ghi ba nàng này chết vào ngày nào. Trong khi đó, theo phân tích của chúng tôi thì đây chính là các ngày thuộc giao điểm của các pha mặt Trăng. Nó gây nên các tương tác tiêu cực lên trái đất và con người và vì vậy được coi là các ngày xấu trong tháng” – ông Hải cho biết.

Ông Hải cũng khẳng định: Trong các bài phân tích của Trung tâm Nghiên cứu lý học Đông Phương thì chúng tôi luôn khẳng định Âm lịch cũng như các ngày lễ tết liên quan tới Âm lịch và nền văn minh lúa nước đều không phải của người Trung Quốc mà nó hoàn toàn liên quan tới nền văn minh của người Việt.

Trong Lý học Đông Phương thì tháng 3 là tháng Thìn thuộc ngũ hành Thổ, và là tháng thứ 5 tính từ tháng Một (tức là tháng 11 rồi tới tháng Chạp, tháng Giêng…) do chúng ta đang sử dụng lịch Kiến Dần (Dần là tháng Giêng).

Một năm 12 tháng chúng ta có 4 tháng thuộc Thổ để đánh dấu thời kỳ chuyển mùa, và từ mùa Xuân bước qua Mùa Hạ chúng ta có tháng thứ 5 là tháng Thìn. Tháng Thìn thuộc dương Thổ do nó là tháng thứ 5, theo Hà đồ và vì vậy khi vào cung Dương thổ chúng ta có Âm khí sinh. Đó chính là lý do vì sao chúng ta có tiết gọi là Thanh Minh, là thời điểm chúng ta đi tảo mộ, thăm nom chăm sóc mồ mả gia tiên.

Thanh Minh là làm cho mồ mả gia tiên trở nên thoáng đãng, cắt tỉa bớt cây cỏ để Âm khí và Dương khí tương tác tốt hơn. Cắt tỉa cây cũng chính là dấu hiệu của sự kết thúc Mộc Khí thuộc mùa Xuân, tại tháng Thìn thuộc Dương thổ và chuẩn bị cho Hỏa khí của mùa Hạ.

Tết Hàn thực là ngày TẾT của Tiết Thanh Minh và HÀN thực tức là ăn món Lạnh để cân bằng với quy luật của thiên nhiên. Và ngày thứ 3 trên Hà Đồ thì số 3 thuộc Dương mộc. Ngày đó là đánh dấu ngày kết thúc của Mộc khí nên đó là ngày không dựa vào lịch Can chi, Dương lịch hay bất kỳ một ngày quy ước của tôn giáo, đạo giáo nào mà đó là quy ước theo Âm lịch và độ số Âm Dương ngũ hành.

Tổ tiên chúng ta sáng tạo ra món bánh Trôi, bánh Chay để thắp hương và dâng lên hương linh Gia tiên là hoàn toàn dựa trên nguyên lý Âm Dương ngũ hành chứ không hề liên quan tới Phật giáo hay Đạo giáo.

Món lạnh quy về ngũ hành thuộc Kim, bánh trôi bánh chay màu trắng thuộc Kim. Bánh trôi thường có nhân đường cắt hình vuông – bên ngoài bột vỏ nặn tròn: ý nghĩa là Dương sinh Âm cũng như câu “Mẹ tròn con vuông”.

Bánh trôi thường có nhân đường cắt hình vuông – bên ngoài bột vỏ nặn tròn, ý nghĩa là Dương sinh Âm cũng như câu “Mẹ tròn con vuông”.

Bánh chay nhân đậu xanh màu vàng thể hiện Âm, vỏ bánh cũng tròn màu trắng để thể hiện tính Dương, và đó là tính chất của Âm Dương giao hòa. Như vậy, Hàn thực là để mong muốn cho thời tiết thuận lợi hài hòa, cũng như mùa Hè không quá nóng bức.

Bánh chay thể hiện tính chất của Âm Dương giao hòa

“Với ý nghĩa đó, chúng ta thấy rằng mọi ngày Tết lễ của dân tộc Việt Nam là hoàn toàn dựa trên nguyên lý Âm Dương ngũ hành, bởi chúng ta mới là chủ nhân đích thực của học thuyết này. Việc gìn giữ qua hàng ngàn năm vẫn sẽ được chúng ta tiếp nối cho các thế hệ sau, và chỉ khi chúng ta hiểu rõ ý nghĩa mang tính Nhân văn và Minh triết cực kỳ cao cấp của nền Văn hiến Việt” – ông Hoàng Triệu Hải nhấn mạnh.

Hà Anh