Tận dụng “vàng” trước khi “già”

Hiện nay Việt Nam có khoảng 10 triệu người cao tuổi (NCT), tương đương khoảng 11%, trong đó có hơn 2 triệu người trên 80 tuổi. Dự báo đến năm 2030, tỷ trọng NCT Việt Nam chiếm 18% và năm 2050 là 26%. Nếu như các nền kinh tế phát triển mất vài thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ để chuyển từ giai đoạn “già hóa” dân số sang giai đoạn “dân số già” thì Việt Nam chỉ mất từ 15 - 18 năm.

Tốc độ già hóa dân số nhanh, nhưng hệ thống an sinh xã hội lại chưa đáp ứng được nhu cầu của NCT. Có khoảng 70% NCT Việt Nam sống ở nông thôn là nông dân và làm nông nghiệp; trên 70% NCT không có tích lũy vật chất và chỉ có chưa đầy 30% NCT sống bằng lương hưu hay trợ cấp xã hội. Bên cạnh đó, đa phần NCT phải đối mặt với gánh nặng “bệnh tật kép”, chủ yếu là các bệnh mãn tính không lây nhiễm như: Đái tháo đường, đột quỵ, tắc nghẽn mạch phổi, thoái hóa khớp, sa sút trí tuệ… phải điều trị suốt đời. Trong khi đó, chúng ta chưa có được sự chuẩn bị chu đáo để ứng phó với một xã hội già hóa. Hệ thống chăm sóc khỏe NCT ở nước ta còn mỏng, mới chỉ có một BV Lão khoa TƯ và Khoa lão khoa của một số bệnh viện tỉnh, thành phố. Đến nay, cả nước mới chỉ có 36% số bệnh viện tuyến tỉnh có khoa Lão, nhưng chủ yếu là hoạt động ghép với các chuyên khoa khác như: thận, tim mạch, nội...

Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần có kế hoạch tận dụng cơ hội dân số “vàng” (số người trong độ tuổi lao động gấp đôi số người trong độ tuổi phụ thuộc), để ứng phó với những thách thức của giai đoạn già hóa hiện nay trước khi quá muộn. Thời kỳ cơ cấu dân số vàng là một cơ hội hiếm hoi chỉ xuất hiện một lần trong lịch sử phát triển của mỗi quốc gia, đòi hỏi chúng ta phải có những chính sách phù hợp để tận dụng các cơ hội dân số cho tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cơ hội dân số vàng cũng đang đặt ra không ít thách thức. Đó là lao động thất nghiệp gia tăng trong nhóm trẻ tuổi, biểu hiện ở con số trên 50% đối tượng thất nghiệp là người trẻ; tay nghề của người lao động còn thấp trong khi gần 200.000 cử nhân, thạc sĩ thất nghiệp…

Nhìn vào kinh nghiệm ứng phó với xã hội già hóa của các nước cho thấy: Nhật Bản là quốc gia “siêu già” trên thế giới và cũng rất thành công trong việc thiết lập hệ thống cung ứng việc làm cho NCT bao gồm toàn thời gian hoặc bán thời gian. Để chuẩn bị cho tuổi già, ngay từ khi 40 tuổi, người dân Nhật đã mua bảo hiểm y tế cho tuổi già. Israel cũng rất thành công trong các dịch vụ cộng đồng như câu lạc bộ hưu trí, trung tâm chăm sóc ban ngày dành cho NCT già yếu hoặc có vấn đề về tâm thần, mô hình láng giềng hỗ trợ nhau... Đan Mạch, Anh, Phần Lan, Na Uy, Thuỵ Điển rất thành công với mô hình dịch vụ công phổ cập cùng với chăm sóc tại nhà. Tại Indonesia có mô hình Pusaka cung cấp các bữa ăn, hỗ trợ tiếp cận dịch vụ y tế xã hội cho NCT có hoàn cảnh khó khăn, goá phụ. Đặc biệt, tại Thái Lan, nhằm khuyến khích con cái chăm sóc cha mẹ, Thái Lan đã giảm thuế (30.000Baht/một cha/mẹ) cho người con khi chăm sóc cha mẹ và khi người con mua bảo hiểm y tế tư nhân cho cha mẹ cũng được hưởng giảm thuế (30.000 Baht một cha/mẹ/một năm).

Những bài học kinh nghiệm về ứng phó với xã hội già hóa dân số trên đây rất cần với chúng ta, đặc biệt là tận dụng cơ hội dân số vàng. Nói như chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, nguyên thành viên Ban nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ: Trong vòng 20 – 30 năm nữa, việc tận dụng cơ hội dân số vàng để tăng năng suất lao động là vô cùng quan trọng. “Điều này không thể chờ đợi được nữa, nếu như chúng ta không muốn già trước khi giàu, thậm chí già mà vẫn nghèo”.

Hà Thư