Tăng tỷ lệ sinh con thứ 3, thách thức "kép" của công tác Dân số trong tình hình mới

Tại xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh, BS Nguyễn Xuân Từ, Trưởng Trạm Y tế xã, cho biết, hiện tỷ lệ sinh con thứ 3 của xã là 32,6%, trong đó có gia đình sinh con thứ 4, thứ 5. Những tháng đầu năm 2020, tỷ lệ sinh con thứ 3 của huyện Cẩm Xuyên là 36,4%, tăng gần 5% so với cùng kỳ.  Đây là một trong những huyện có tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên cao hơn mức trung bình cả tỉnh.

Những năm gần đây, Hà Tĩnh là "điểm nóng" về chỉ số này của cả nước. Cụ thể, Chi cục DS-KHHGĐ tỉnh Hà Tĩnh cho hay trong 6 tháng đầu năm 2020, số trẻ sinh ra là con thứ 3 trở lên là 2.472 cháu (giảm 44 cháu so với cùng kỳ năm trước) và tương ứng tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên là 33,33% (tăng 3,34 % so cùng kỳ năm trước). Năm 2019, tỷ lệ này của Hà Tĩnh lại cao hơn trung bình năm 2018 hơn 4%. Một số huyện, thị có tỷ lệ sinh trên hai con cao trên 35%. Điều này có nghĩa là cứ 100 trẻ sinh ra trong năm ở tỉnh Bắc Trung bộ này, lại có hơn 3 trẻ là con thứ 3 trở lên.

Kết quả Tổng điều tra Dân số và nhà ở công bố cuối năm 2019 cho thấy, trong 33 tỉnh có mức sinh cao, Hà Tĩnh ở vị trí "quán quân", tức là tỉnh có mức sinh cao nhất cả nước với 2,83 con/phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, cao hơn cả mức trung bình chung cả khu vực Bắc Trung bộ, duyên hải miền Trung hay Tây Nguyên. Mức sinh trung bình 5 năm qua ở Hà Tĩnh là 2,97 con/bà mẹ cao hơn cả Lai Châu (2,83 con), Yên Bái (2,82 con), Quảng Trị (2,8 con), Nghệ An (2,78 con)...

Trong khi đó, tổng tỷ suất sinh (TFR) của Việt Nam trong hơn một thập kỷ qua duy trì ở mức sinh thay thế, năm 2019 là 2,09 con/phụ nữ. Điều này cho thấy, xu hướng sinh hai con ở Việt Nam là phổ biến. So với khu vực có mức sinh thấp, đặc biệt thấp như TP HCM hay các tỉnh Đông Nam bộ, Đồng bằng Sông Cửu Long thì mức sinh và tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên ở Hà Tĩnh là đáng báo động.

Tuyên truyền Dân số cho một hộ gia đình sinh đông con tại xã Cẩm Lĩnh, huyện Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh. Ảnh: Anh Thư/Báo Hà Tĩnh

Trên bình diện cả nước, theo số liệu đã công bố của Tổng cục Thống kê, giai đoạn 2006-2012, tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ 3 trở lên trong cả nước giảm dần qua các năm (từ 18,5% xuống 14,2%), bình quân 0,6 điểm phần trăm/năm. Tỷ lệ này ổn định, dao động ở mức trên dưới 14% trong 4 năm (2012 - 2014), chỉ tăng bình quân 0,1 điểm phần trăm/năm.  Tuy nhiên, trong 3 năm 2015-2017, tỷ lệ phụ nữ trong nhóm tuổi sinh đẻ sinh con thứ 3 trở lên tăng lên cao và đã tăng ở cả 6 vùng. 

Các chuyên gia đánh giá, đây là một chỉ tiêu quan trọng cần chú ý khi thực hiện công tác DS-KHHGĐ trong việc thực hiện mục tiêu đạt mức sinh thay thế, đặc biệt như ở Việt Nam, văn hóa Á Đông có quan niệm "nhà đông con là nhà có phúc". 

Không chỉ với Hà Tĩnh mà 33 tỉnh ở mức sinh cao hay các tỉnh có tỷ lệ sinh con thứ 3 cao, công tác dân số trong tình hình mới còn gặp nhiều thách thức lớn, thậm chí là thách thức "kép", đòi hỏi cách làm riêng với quyết tâm cao độ với sự linh hoạt trong chiến lược, sách lược.

Điều đặc biệt là khi có những biến động về sinh con thứ 3 trở lên lại thường xảy ra ở nhóm dân cư có trình độ văn hóa cao và ở cả cán bộ, đảng viên, điều này dễ tạo hiệu ứng trong xã hội về sinh con thứ 3 trở lên.

Mục tiêu của Nghị quyết 21 - NQ/TW ngày 25/10/2017 của Hội nghị lần thứ 6, khóa XII về Công tác dân số trong tình hình mới khẳng định cần duy trì, ổn định mức sinh thay thế và tiến tới ổn định quy mô dân số. Các chuyên gia cho rằng tới đây cần theo dõi chặt chẽ và đánh giá phân tích kỹ về chỉ tiêu mức sinh, đặc biệt là tỉ lệ sinh con thứ ba, nhằm sớm đề ra những giải pháp kịp thời góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu đến năm 2030 mà Nghị quyết 21 - NQ/TW đã đề ra.

Tháng 4/2020, trên cơ sở đề nghị của Bộ Y tế, Thủ tướng phê duyệt "Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp với các vùng, đối tượng đến năm 2030" theo Quyết định 588.

Mục tiêu cụ thể của Chương trình là phấn đấu đến năm 2030, tăng 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có dưới 2 con); giảm 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh cao (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có trên 2,2 con); duy trì kết quả ở những tỉnh, thành phố đã đạt mức sinh thay thế (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có từ 2 – 2,2 con).

Một trong những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu của Chương trình là tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy, chính quyền, trong đó, tập trung lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện sinh ít con hơn ở những địa phương có mức sinh còn cao; Trên cơ sở xác định hiện trạng và xu hướng mức sinh của địa phương, đơn vị để xây dựng, ban hành các văn bản chỉ đạo, kế hoạch với chỉ tiêu cụ thể về việc điều chỉnh mức sinh của địa phương, đơn vị cho từng giai đoạn cụ thể hướng đến mục tiêu đạt mức sinh thay thế - mỗi gia đình, mỗi cặp vợ chồng nên sinh hai con.

Với địa phương có mức sinh còn cao (33 tỉnh, thành phố), cần đẩy mạnh tuyên truyền, vận động thay đổi hành vi, trong đó, "phải thực hiện vận động sinh ít con hơn" – Quyết định 588 nêu rõ.

Theo đó, tiếp tục thực hiện tuyên truyền về lợi ích của việc sinh ít con đối với phát triển kinh tế - xã hội và nuôi dạy con tốt, xây dựng gia đình hạnh phúc. Tập trung vận động không kết hôn và sinh con quá sớm, không sinh quá dày và không sinh nhiều con. Đối tượng tuyên truyền, vận động chủ yếu là các cặp vợ chồng đã sinh hai con và có ý định sinh thêm con. Khẩu hiệu vận động là "Dừng ở hai con để nuôi, dạy cho tốt".

Điều đó có nghĩa là với các tỉnh, thành phố này, thách thức "kép" trong công tác DS-KHHGĐ trong tình hình mới ở chỗ không chỉ nỗ lực nâng cao chất lượng dân số (như bình diện chung cả nước) mà phải kiên trì tuyên truyền, vận động, đồng thời có những điều chỉnh, hoàn thiện các chính sách hỗ trợ, khuyến khích; mở rộng tiếp cận các dịch vụ SKSS/KHHGĐ và các dịch vụ có liên quan để người dân "sinh ít con hơn" làm sao để "sinh đủ hai con".

T.Nguyên