Tiếng cồng chiêng buồn dưới chân Langbiang

Không gian “giả”

 

Thay vì những âm thanh cồng chiêng là những âm thanh hoạt náo được phát ra từ một dàn đàn Órgan hoành tráng.

Theo chân đoàn du khách đến từ Vĩnh Long, Nghệ An, Quảng Ngãi và TPHCM, chúng tôi đến với thị trấn Lạc Dương (Lâm Đồng), một vùng đất hùng vĩ, nổi tiếng với câu chuyện tình chàng Lang và nàng Biang huyền thoại để được thưởng thức những âm thanh cồng chiêng trầm bổng, vang vọng của núi rừng Tây Nguyên về đêm.

Chiếc xe chở đoàn khách dừng lại trước một CLB cồng chiêng kề dưới chân núi Langbiang, một nhóm người trên áo bông, dưới đóng khố từ trong nhà vội vã chạy ra. Bên trong, tiếng nhạc được mở hết công suất đập ầm ầm khuấy động cả vùng rộng lớn. Điều đầu tiên làm gần 100 du khách trong đoàn ngỡ ngàng là cồng chiêng ở đây không được biểu diễn ngoài trời theo đúng như nghi thức khởi thủy mà được biểu diễn trong một rạp sân khấu rộng khoảng 300m2, được kiên cố bằng những cột bê tông, cốt thép, mái tôn.

Anh Trần Hồng Phấn, một du khách đến từ Vĩnh Long ngỡ ngàng cho biết: “Trên đường xuống đây, đoàn chúng tôi cứ tưởng được đưa vào một bản vùng sâu nào đó để sinh hoạt ngoài trời, được ngồi bên bếp lửa uống rượu cần, được nghe tiếng cồng chiêng trầm bổng vang lên giữa đại ngàn núi rừng kia chứ, đâu có ngờ lại là một sân khấu thế này!... ”.

Vào bên trong CLB cồng chiêng này, một không gian được trang trí lộn xộn, bừa bãi. Trên sân khấu, thay vì những bộ cồng chiêng là dàn đàn Organ được một “nhạc sĩ” điều khiển với những bản nhạc hỗn tạp xa lạ với văn hóa cồng chiêng. Nhiều du khách còn không hiểu sao những bộ cồng chiêng nơi đây lại bị xếp vào một góc cùng với những đống củi nằm ngổn ngang.

Đối diện với sân khấu, một đống dẻ nặng mùi được dùng để... ủ rượu cần. Có lẽ vì nguyên nhân này mà mấy hũ rượu được chủ CLB cồng chiêng đem ra mời khách (Mời nhưng khách phải... trả tiền!) mà không ai dám thử.

Biểu diễn bát nháo

 

Cồng chiêng được treo cùng với đống củi.

Theo lịch trình, nhóm du khách chúng tôi sẽ được thưởng thức âm thanh trầm bổng, vang vọng của cồng chiêng Tây Nguyên từ 19h đến 21h tối. Khoảng 19h15 du khách được chào đón bằng những tiếng cười vỡ òa khoái chí khi chủ nhân cầm micro làm điệu bộ hú hét những câu bí ẩn “gọi thần linh” được phóng to hết cỡ của 6 chiếc loa công suất lớn. Theo hướng dẫn, tất cả du khách cũng phải giơ tay lên trời để “đón thần linh”. Sau tiếng hét, một nhóm người xông ra nhảy múa tứ tung. Tiếng nhạc ầm ầm nổi dậy. Vài tiếng chiêng vang lên thưa thớt bị tiếng nhạc lấn át đến tội nghiệp.

Tiếng cồng chiêng vốn dĩ phải trầm hùng trong tiếng reo hò của cộng đồng khi những chàng trai đâm trâu để hiến tế thần linh ngày bỏ mả, thổn thức trong lễ cầu sức khỏe, da diết ước mong trong ngày lễ phát rẫy trỉa lúa, phấn khởi, mừng vui trong ngày lễ mừng lúa mới ở các buôn làng Tây Nguyên lại bị “ném” ra giữa một không gian hỗn tạp, xô bồ. Thế nên đêm cồng chiêng có hơi hướng của một đêm vũ trường hơn.

 

Cô gái hôn du khách trong trò chơi giành ghế có thưởng.

Chỉ sau gần 1 giờ biểu diễn thưa thớt, cồng chiêng được “giới nghệ nhân” vội vã xếp vào trong góc, những bản nhạc ngoại lai được bật lên. Đêm hoạt náo lên đến đỉnh điểm khi trò chơi “giành ghế có thưởng” được người chủ xướng “sáng chế” ra. Tiếng nhạc vũ trường ầm ầm nổi dậy.

Những sơn nữ mặc thổ cẩm được chủ xướng chỉ đạo cặp đôi với các chàng du khách người miền xuôi và ngược lại, các “kiều nữ” miền xuôi lại đóng cặp giành ghế với các “Đăm San đóng khố hiện đại”. Đằng sau chúng tôi, mấy du khách lặng lẽ kéo nhau ra quán nước gần đó ngồi uống. Kết thúc trò diễn, hai cặp thắng nhất, nhì lại được các chàng trai buôn làng ra sức cổ vũ cõng nhau chạy 3 vòng quanh đống lửa và... sơn nữ chủ động ôm hôn dữ dội vào “người tình” trước hàng trăm cặp mắt xa lạ khiến cho chàng trai mặt đỏ bừng bừng... Đúng 21h, chủ nhóm cầm micro tuyên bố buổi biểu diễn cồng chiêng đã kết thúc!

 

Nếu không cho mấy đứa trẻ này sẵn sàng chồm lên xe để xin.

Hơn 10 đứa trẻ ngồi đợi sẵn phía ngoài, khi thấy du khách kéo ra chúng vội vùng dậy chạy đến giằng tay xin tiền...

Hoạt động văn hóa cồng chiêng vùng thị trấn Lạc Dương – một dịch vụ “ăn theo” tour du lịch thăm quan đỉnh núi Langbiang mấy năm gần đây nở rộ. Thị trấn chỉ kéo dài chưa tới 2km này hiện có tới 11 nhóm cồng chiêng thương mại được cấp giấy phép hoạt động. Có cả những doanh nghiệp ở Đà Lạt vào đây bỏ vốn đầu tư và mượn danh người bản địa để kinh doanh dựa trên “mác” biểu diễn văn hóa cồng chiêng.

Khi văn hóa cũng có... “cò”

Chủ một CLB cồng chiêng ở đây cho biết, vào mùa du lịch cao điểm, mỗi tối có thể thu về từ 1 đến 3 triệu đồng trong vòng 2 tiếng biểu diễn.  Vì lợi nhuận nên một số người bất chấp những giá trị văn hóa truyền thống, dù không am hiểu về cồng chiêng nhưng vẫn thành lập các CLB biểu diễn.

 

Nghệ nhân Kră Jăn Plin - người đã nhiều năm sưu tầm, nghiên cứu về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên rất lo lắng trước mối đe dọa nền văn hóa cồng chiêng của dân tộc mình.

Nghệ nhân Kră Jăn Plin, một người đã nhiều năm nay dành hết công sức nghiên cứu về văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên và cũng là “cha đẻ” đã khởi xướng ra CLB biểu diễn cồng chiêng dưới chân núi Langbiang cho biết: Trong các đội cồng chiêng được cấp phép hoạt động kinh doanh du lịch chỉ có 2 đội, một đội trẻ và một đội già là biết đánh và am hiểu về cồng chiêng thực sự, còn những nhóm khác đều là ăn theo, học mót được một vài điệu đánh, chủ yếu dựa vào đó để kinh doanh du lịch theo kiểu “mượn đầu heo nấu cháo”. Cả đêm biểu diễn, cồng chiêng chỉ được sử dụng không quá 10% số thời gian. 

Nghệ nhân Kră Jăn Plin cũng thẳng thắn thừa nhận, đa số những người đang biểu diễn cồng chiêng tại các CLB nơi đây đều không hiểu được những giá trị đích thực của văn hóa cồng chiêng. Hiện tại, ý thức bảo vệ vốn văn hóa này trong các CLB đang biểu diễn dưới chân núi Langbiang là rất kém. Nghệ nhân này còn cho biết thêm: “Tuy được gọi là những CLB biểu diễn cồng chiêng chuyên nghiệp nhưng mỗi khi buôn làng có lễ hội hay đám tang, đám cưới mời các đội này biểu diễn thì không ai dám thể hiện vì phần lớn họ không biết đánh mà chỉ bì bõm được một hai điệu đánh, sợ những người có am hiểu chê cười!...”.

Do không biết đánh nhưng lại thành lập các CLB biểu diễn cồng chiêng nên đã làm không ít du khách tỏ ra không hài lòng, nghi ngờ về giá trị cồng chiêng. Để hút khách đến với mình, không ít CLB biểu diễn loại hình văn hóa này dưới chân núi Langbiang đã tìm cách móc nối với các công ty du lịch tại Đà Lạt và giới tài xế để đưa khách đến với CLB của mình. Các bên ăn chia theo tỷ lệ phần trăm, tạo ra một cuộc cạnh tranh không lành mạnh và thiếu tính công bằng.

Các CLB biểu diễn chuyên nghiệp, có chủ trương lưu giữ và phát triển những giá trị truyền thống, giới thiệu vốn văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đến với du khách thập phương lại luôn bị những CLB “dỏm” “cướp” khách.

Trao đổi với PV về vấn đề lộn xộn trong hoạt động biểu diễn cồng chiêng tại huyện Lạc Dương, một cán bộ thuộc Sở Văn hóa-Thể thao-Du lịch Lâm Đồng cho biết: “Văn hóa có tính tiếp biến, bản thân chữ văn hóa đã nói lên điều đó. Văn là gì? Ngày xưa là chỉ là sự xăm mình, hóa là làm biến đổi cho nó khác đi, có nghĩa là làm cho nó đẹp đi mà trước hết là biến đổi theo thời gian!...”. Như vậy, văn hóa cồng chiêng trong các CLB biểu diễn theo hướng thương mại hóa ở chân núi Langbiang ngày nay có phải là sự biến đổi làm cho nó đẹp lên hay đang làm tàn lụi vốn văn hóa bản địa?

Cần một cái “Tâm”

Hoạt động cồng chiêng phục vụ du lịch ở vùng núi Langbiang là việc làm cần thiết. Nếu biết cách tổ chức, biểu diễn cồng chiêng không chỉ lưu giữ và phát huy được vốn văn hóa thiêng liêng từ ngàn đời nay của các dân tộc Nam Tây Nguyên mà còn giúp những con người nơi đây giải quyết được gánh nặng về công ăn việc làm.

Với đại đa số đồng bào các buôn làng nơi đây, tiếng chiêng vẫn mang giá trị linh hồn đời sống văn hóa tâm linh cộng đồng của họ. Âm thanh cồng chiêng là sợi dây kết nối cá thể với cộng đồng, cộng đồng với cộng đồng một cách linh thiêng và thế tục, cộng niệm và cộng cảm. Cồng chiêng đã trở thành một biểu tượng trong cuộc sống và lao động sản xuất của các dân tộc trên vùng đất cao nguyên. Tuy vậy, cái “Tâm” này không phải ở CLB biểu diễn nào cũng có, đặc biệt là ngày nay, khi mà nhiều giá trị văn hóa đang bị xem nhẹ, nhất là việc đưa cồng chiêng vào hoạt động phục vụ kinh doanh bừa bãi lại càng làm cho vốn văn hóa này bị xem nhẹ. Việc chạy theo lợi nhuận kinh tế một cách bất chấp thủ đoạn, làm mờ đi bản sắc – cái hồn thiêng liêng của các dân tộc Tây Nguyên đang là một điều đáng báo động ở khu vực huyện Lạc Dương.

Theo nghệ nhân Kră Jăn Plin chỉ có cái “Tâm” ở trong mỗi con người mới có thể giữ được cái “Hồn” của cồng chiêng. Để khơi dậy ở mỗi con người sự quyết tâm bảo vệ vốn văn hóa ngàn đời của các dân tộc Tây Nguyên, bên cạnh những hoạt động tổ chức tuyên truyền, chấn chỉnh của chính quyền địa phương thì việc giữ gìn bản sắc của dân tộc mình là một điều mà mỗi con người nơi đây cần tự thức tỉnh.

 

Lịch Hà