Tránh “bẫy thu nhập trung bình” và bài toán tận dụng lợi thế “dân số vàng” ở Việt Nam
GiadinhNet – Cơ cấu “dân số vàng” chỉ xuất hiện duy nhất trong lịch sử phát triển dân số khi trải qua thời kỳ quá độ và sau đó không lặp lại. Qua giai đoạn này, dân số chuyển sang dân số già, sức lao động, sức sản xuất kém đi, lợi thế dân số không còn nữa.
Theo kết quả cuộc Tổng Điều tra Dân số và Nhà ở năm 2019 cho thấy, Việt Nam là quốc gia đông dân thứ ba trong khu vực Đông Nam Á và thứ 15 trên thế giới. Sau 10 năm, quy mô dân số Việt Nam tăng thêm 10,4 triệu người.
Tỷ lệ tăng dân số bình quân giai đoạn 2009 - 2019 là 1,14%/năm, giảm nhẹ so với giai đoạn 1999-2009 (1,18%/năm). Tỷ trọng dân số từ 15 - 64 vẫn chiếm đa số, khoảng 68% tổng dân số, nhưng tỷ trọng dân số từ 65 tuổi trở lên đang tăng với tốc độ nhanh nhất, chiếm 7,7%.
Theo các chuyên gia, điều này cho thấy, mặc dù Việt Nam đang ở trong thời kỳ cơ cấu "dân số vàng" nhưng tốc độ già hóa dân số đang tăng nhanh, đòi hỏi chúng ta vừa phải đồng thời thực hiện các chính sách để thích ứng với già hóa dân số, vừa phải tranh thủ tận dụng nguồn nhân lực vàng cho phát triển kinh tế, tạo bứt phá để vượt qua "bẫy thu nhập trung bình".
PGS.TS Lưu Bích Ngọc, Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia giáo dục và Phát triển nhân lực (Bộ Giáo dục và Đào tạo). Ảnh: Chí Cường
Giải thích cụ thể về "cái bẫy" này, PGS.TS Lưu Bích Ngọc, Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia giáo dục và Phát triển nhân lực (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết: "Bẫy thu nhập trung bình" là trạng thái một nền kinh tế đã vượt qua mốc thu nhập thấp (dưới 1.025 USD/người) để trở thành nước có thu nhập trung bình (1.025 - 12.475 USD/người), nhưng bị mắc kẹt ở mức thu nhập này, không thể tiếp tục vươn lên thành nước có thu nhập cao (trên 12.475 USD/người).
Sự mắc kẹt này có các yếu tố như: Không còn lợi thế về giá nhân công rẻ như những nước có thu nhập thấp; cũng không có ưu thế về cơ sở hạ tầng, về nguồn nhân lực trình độ cao và kỹ thuật - công nghệ hiện đại như những nước có thu nhập cao.
Theo PGS.TS Lưu Bích Ngọc, Việt Nam đã ra khỏi nhóm nước có thu nhập thấp từ năm 2008 và được đánh giá là đang có nguy cơ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình". Nguyên nhân là do: Tăng trưởng GDP Việt Nam đã bị chậm lại sau khi ra khỏi nhóm nước thu nhập thấp. Cùng với đó, chênh lệch về mức GDP bình quân đầu người giữa Việt Nam với một số nước từ năm 2005 đến dự báo năm 2017 tăng lên, có nghĩa là Việt Nam tụt hậu so với các nước.
Hơn nữa, chất lượng tăng trưởng thể hiện ở hiệu quả đầu tư và năng suất lao động. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam chủ yếu dựa vào tăng vốn và tăng số lượng lao động, còn yếu tố năng suất các nhân tố tổng hợp chiếm tỷ trọng thấp.
Đặc biệt, theo PGS Lưu Bích Ngọc, một nguyên nhân đặc biệt quan trọng khiến Việt Nam có nguy cơ rơi vào "bẫy thu nhập trung bình" là đang tồn tại một số vấn đề cản trở sự tăng bậc lên mức thu nhập cao hơn, cụ thể là: Chất lượng nguồn nhân lực chưa cao; cơ cấu "dân số vàng" đã qua ½ chặng đường (đã qua 15 năm) nhưng có dấu hiệu bước vào thời kỳ già hóa tương đối nhanh, làm xuất hiện tình trạng "chưa giàu đã già".
Theo vị chuyên gia này, thực tế, một số quốc gia trên thế giới đã tận dụng được cơ cấu "dân số vàng" cho phát triển khi mà dư lợi dân số đã đóng góp tới 30% cho tăng trưởng kinh tế, trong đó, Hàn Quốc là một ví dụ điển hình.
Cụ thể, cơ cấu "dân số vàng" của Hàn Quốc diễn ra trong vòng 49 năm (1965-2014). Từ một nước nghèo với thu nhập bình quân đầu người khoảng 170 USD/năm vào năm 1955, Hàn Quốc vươn lên trở thành quốc gia có nền kinh tế đứng thứ ba ở Châu Á và thứ 13 trên thế giới hiện nay.
Sinh viên Trường Cao đẳng Nghề Cần Thơ thực hành về hệ thống cung cấp điện. Ảnh: Thanh Thy
Từ giữa những năm 1960, các chiến lược phát triển kinh tế 5 năm của Hàn Quốc đều theo định hướng công nghiệp hóa nhanh dựa trên xuất khẩu. Kết quả là Hàn Quốc nhanh chóng trở thành một cường quốc kinh tế trong khu vực và là một trong 4 nước công nghiệp mới (NICs) vào những năm 1980.
"Sự vươn lên mạnh mẽ của Hàn Quốc khẳng định bằng sự khác biệt về tri thức, bí quyết cũng như sự tích tụ nhanh nguồn vốn và lao động trong thời kỳ "cơ cấu dân số vàng". Có được kết quả này, ngoài những chính sách đã nêu, chính phủ Hàn Quốc đã nỗ lực xây dựng các chiến lược đầu tư nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua y tế và giáo dục", PGS Bích Ngọc thông tin.
Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc cũng như nhiều quốc gia đã thành công trong việc tận dụng lợi thế "dân số vàng" cho sự phát triển đất nước, nhiệm vụ đặt ra cho Việt Nam là làm thế nào để tận dụng tối đa lợi thế này để đưa đất nước phát triển.
Để giải quyết bài toán này, theo ông Đinh Huy Dương, Vụ trưởng Vụ Truyền thông – Giáo dục (Tổng cục Dân số, Bộ Y tế), thời gian qua, Việt Nam cũng đã có nhiều giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện hệ thống các chính sách sử dụng lao động, lấy hiệu quả làm việc là tiêu chí ưu tiên hàng đầu trong sử dụng và đãi ngộ lao động.
Cùng với đó, tăng cường bảo vệ và chăm sóc sức khỏe nhân dân nói chung và những người "trong độ tuổi lao động" nói riêng; tạo đủ việc làm cho người "có khả năng làm việc". Thúc đẩy dịch chuyển lao động nông nghiệp sang khu vực công nghiệp, dịch vụ; khuyến khích mọi người làm việc có năng suất và thu nhập cao.
Ngoài ra, xây dựng xã hội học tập tích cực, đào tạo lực lượng lao động có trình độ chuyên môn góp phần phát triển kinh tế - xã hội. Tập trung đào tạo lao động có trọng điểm, chú ý đến lợi thế vùng miền…
Nguyễn Mai
