Triển khai Nghị quyết số 21/NQ-TW: Duy trì vững chắc mức sinh thay thế

Mức sinh thay thế là mức sinh mà trung bình một phụ nữ trong toàn bộ cuộc đời sinh đẻ của mình sinh đủ số con gái để thay thế mình thực hiện chức năng sinh đẻ, duy trì nòi giống.

Nghĩa là, nếu mỗi người mẹ sinh được 2 con là đạt mức sinh thay thế, vì theo quy luật tự nhiên và tính trên phạm vi rộng thì trong 2 con sẽ có 1 con gái để thay thế mẹ mình thực hiện chức năng sinh đẻ (tái sản xuất dân số).

Tuy nhiên, do ảnh hưởng bởi các yếu tố như tuổi thọ của phụ nữ, tỷ suất chết trẻ em, tỷ lệ người độc thân, vô sinh… nên mức sinh thay thế thường là hơn 2 con.

Tuyên truyền về dân số - KHHGĐ cho chị em phụ nữ. Ảnh: TL

Theo GS.TS Nguyễn Đình Cử, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Dân số, Gia đình và Trẻ em, cùng sự phát triển kinh tế - xã hội, sự đổi mới và thực hiện quyết liệt công tác KHHGÐ, mức sinh của Việt Nam đã giảm nhanh, hiện đạt mức thấp.

Mục tiêu “bình quân mỗi gia đình hai con” đã đạt được sớm 10 năm so với thời hạn Nghị quyết TW 4, khóa VII đề ra, và mô hình “gia đình hai con” đang trở nên phổ biến.

Mức sinh thấp đã nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người, từng gia đình và toàn xã hội. Ghi nhận thành công này, Liên hợp quốc đã tặng Giải thưởng Dân số cho Việt Nam.

Theo GS Nguyễn Đình Cử, hiện nay, người dân đã nhận thấy lợi ích của mô hình gia đình nhỏ trên thực tế; hệ thống dịch vụ KHHGÐ phát triển, ngày càng được thị trường hóa; phần lớn những phụ nữ sinh đẻ hằng năm là những người trẻ, được giáo dục về DS-KHHGÐ khá tốt. Do đó, có thể tin tưởng rằng, chúng ta sẽ giữ vững thành tựu mức sinh thấp.

Tuy vậy, Việt Nam vẫn là quốc gia có quy mô dân số lớn, mật độ dân số rất cao. Trên thế giới, chỉ có bốn nước (Ấn Ðộ, Banglades, Nhật Bản, Philippin) có mật độ dân số lớn hơn nước ta. Trung Quốc có dân số nhiều hơn, nhưng mật độ lại chỉ bằng một nửa Việt Nam.

Nghị quyết số 21-NQ-TW nhận định, “mỗi cặp vợ chồng có 2 con đã trở thành chuẩn mực, lan toả, thấm sâu trong toàn xã hội”, tuy nhiên, Nghị quyết cũng chỉ ra một điểm hạn chế của công tác DS-KHHGĐ là: Mức sinh giữa các vùng còn chênh lệch đáng kể.

GS.TS. Nguyễn Đình Cử gọi hiện tượng này là nghịch cảnh dân số và phát triển, vì thực tế cho thấy ở thành phố lớn, kinh tế phát triển thì mức sinh thay thế thấp trong khi đó một số vùng khó khăn thì mức sinh lại cao.

Chẳng hạn vùng Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long, bình quân mỗi phụ nữ sinh dưới 2 con, nhưng ở một số tỉnh thuộc khu vực trung du và miền múi phía Bắc là 2,69 con, thậm chí có tỉnh bình quân mỗi bà mẹ sinh trên 3 con như Lai Châu…

Theo GS.TS. Nguyễn Đình Cử, để duy trì mô hình gia đình hai con, giữ vững mức sinh thay thế, đương nhiên phải áp dụng các biện pháp KHHGÐ. Vấn đề là KHHGÐ sẽ được tổ theo phương thức mới, linh hoạt.

Để giải quyết nghịch cảnh dân số và phát triển thì công tác dân số cần khuyến khích, động viên những khu vực đô thị hoặc bất kỳ địa phương, vùng miền nào có mức sinh thay thế thấp, mỗi cặp vợ chồng nên sinh đủ 2 con.

Ngược lại, ở những vùng có mức sinh cao cần vận động, tuyên truyền, giáo dục, khuyến khích, thậm chí quyết liệt để giảm mức sinh thay thế bởi đây cũng là một biện pháp cơ bản để xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người, từng gia đình và cả cộng đồng.

Do đó, theo GS.TS Nguyễn Đình Cử, việc truyền thông, phương thức cung cấp phương tiện, dịch vụ cũng phải khác nhau giữa các địa phương có mức sinh khác nhau.

Võ Quỳnh