Xét nghiệm HIV tại cộng đồng: Mô hình cần nhân rộng

Cán bộ y tế huyện Mường Lát, Thanh Hóa, hướng dẫn người dân tự xét nghiệm HIV tại nhà. Ảnh: P.V

Hơn 1.400 ca nhiễm HIV mới đã được phát hiện

Từ tháng 10/2015, Dự án Thúc đẩy tăng trưởng thị trường (Healthy Markets) đã phối hợp với Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS các tỉnh/thành phố tập huấn cho 235 nhân viên xét nghiệm không chuyên (những người không được đào tạo chuyên ngành Y tế) các kỹ năng cung cấp dịch vụ tư vấn xét nghiệm HIV có chất lượng bằng việc sử dụng một sinh phẩm xét nghiệm chẩn đoán nhanh HIV.

Các nhân viên xét nghiệm không chuyên đã xét nghiệm cho hơn 29.000 khách hàng có nguy cơ cao ở khu vực thành thị là TPHCM và Hà Nội; khu vực nông thôn miền núi là Điện Biên và Nghệ An. Khi khách hàng có kết quả xét nghiệm “có phản ứng”, nhân viên xét nghiệm không chuyên sẽ tư vấn, hỗ trợ họ tiếp cận với cơ sở y tế để làm xét nghiệm khẳng định và tiếp cận điều trị sớm nếu họ có kết quả khẳng định HIV dương tính.

Mô hình thí điểm đã tiếp cận được với tỷ lệ lớn những người chưa từng được xét nghiệm HIV (70%), hoặc những người không thường xuyên xét nghiệm HIV. Tổng số hơn 1.400 ca nhiễm HIV mới đã được phát hiện (7% HIV dương tính ở khu vực thành thị, 3% ở khu vực nông thôn), 93% đã được đưa vào chương trình điều trị. Dịch vụ tự xét nghiệm HIV do Cục Phòng, chống HIV/AIDS khởi động từ tháng 8/2016, cho đến nay đã có hơn 1.300 người lựa chọn hình thức tự xét nghiệm này.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã hỗ trợ thực hiện xét nghiệm HIV tại cộng đồng ở 2 tỉnh Thanh Hóa và Thái Nguyên từ tháng 8/2015. Tại Thanh Hóa, WHO hỗ trợ cho 2 huyện miền núi (Quan Hoa và Mường Lát) thực hiện hoạt động này, tại đây y tế thôn, bản là nhân viên xét nghiệm. Đối với Thái Nguyên, WHO hỗ trợ Trung tâm Phòng, chống HIV/AIDS tỉnh và bốn nhóm tự lực của người tiêm chích ma túy và nam quan hệ tình dục với nam (MSM) để cung cấp dịch vụ xét nghiệm tại cộng đồng, trong đó giáo dục viên đồng đẳng thực hiện xét nghiệm.

Từ tháng 1/2015 đến tháng 10/2016, Thanh Hóa đã có 1.781 người được xét nghiệm, trong số đó có 33 người có kết quả khẳng định dương tính và 32 người (tức 97%) được đưa vào chương trình điều trị. Còn tại Thái Nguyên, từ tháng 7/2015 đến tháng 10/2016, các nhóm tự lực đã xét nghiệm cho 313 người, trong đó 12 người có kết quả khẳng định dương tính và 9 người được đưa vào chương trình điều trị.

Góp phần đạt chỉ tiêu 90% người nhiễm HIV được phát hiện

Ông Lokky Wai, Trưởng đại diện WHO Việt Nam cho hay: Mô hình xét nghiệm HIV tại cộng đồng là một chiến lược đầy hứa hẹn nhằm tăng tỷ lệ xét nghiệm HIV tại Việt Nam. Đây cũng là một bước quan trọng góp phần đạt được chỉ tiêu đầu tiên trong mục tiêu 90-90-90 vào năm 2020, tức là 90% người nhiễm HIV được phát hiện. Hiện nay, chiến lược xét nghiệm HIV tại cộng đồng đã được đưa vào Kế hoạch hành động giai đoạn 2016-2020 của Cục Phòng, chống HIV/AIDS (Bộ Y tế). Từ năm 2015, Cục Phòng, chống HIV/AIDS đã phối hợp với Tổ chức Y tế thế giới và Dự án Thúc đẩy tăng trưởng thị trường triển khai thí điểm mô hình xét nghiệm HIV tại cộng đồng ở các tỉnh được lựa chọn. Các nhóm nguy cơ cao hiện nay có thể tiếp cận dịch vụ xét nghiệm sàng lọc nhanh với HIV do nhân viên xét nghiệm cộng đồng cung cấp. Những người có kết quả xét nghiệm “có phản ứng” sẽ được chuyển tới cơ sở y tế để làm xét nghiệm khẳng định.

Kinh nghiệm trên toàn cầu cho thấy mô hình xét nghiệm HIV tại cộng đồng và tự xét nghiệm rất thành công trong việc tăng tỷ lệ xét nghiệm trong nhóm những người có nguy cơ cao với HIV. Hướng dẫn năm 2015 của WHO về các dịch vụ xét nghiệm HIV đã đưa ra khuyến cáo mới mạnh mẽ về việc cho phép những cán bộ không chuyên đã được tập huấn có thể thực hiện xét nghiệm HIV, trong đó có lưu ý tính an toàn và hiệu quả của cách tiếp cận này. Người ta nhận thấy, có thể tăng tỷ lệ xét nghiệm trong nhóm nguy cơ cao lên nhiều khi xét nghiệm được chính những người được tin tưởng trong cộng đồng cung cấp.

Mọi người nên chủ động tự xét nghiệm HIV

Trên toàn thế giới, hiện hơn 14 triệu người nhiễm HIV, tương đương 40% số người nhiễm HIV, không biết tình trạng nhiễm của họ. WHO đưa ra hướng dẫn mới về tự xét nghiệm HIV và thông báo cho bạn tình để gia tăng tỷ lệ xét nghiệm HIV cho nhóm có nguy cơ cao với HIV, từ đó hỗ trợ chẩn đoán sớm hơn nhằm hỗ trợ điều trị và dự phòng.

Cụ thể, các khuyến cáo chính trong hướng dẫn, bao gồm: Tự xét nghiệm HIV cần được xem như một cách tiếp cận mới cho dịch vụ xét nghiệm HIV; dịch vụ hỗ trợ thông báo cho bạn tình nên là một phần của một gói xét nghiệm và chăm sóc toàn diện cho người nhiễm HIV; tất cả các dịch vụ xét nghiệm HIV, bao gồm cả tự xét nghiệm HIV và dịch vụ thông báo với bạn tình, cần tuân thủ nguyên tắc 5C của WHO (sự đồng thuận, bảo mật, tư vấn, kết quả chính xác và kết nối chuyển gửi).Tự xét nghiệm HIV đã được chứng minh là một lựa chọn có tính trao quyền, riêng tư và được chấp nhận bởi nhiều nhóm - gồm nam giới, thanh niên, nhân viên y tế, phụ nữ mang thai và các nhóm dân cư nói chung khác. Hướng dẫn của WHO nhấn mạnh rằng, dù với cách tiếp cận xét nghiệm HIV nào, tự xét nghiệm nên luôn luôn mang tính tự nguyện, không ép buộc. Bất cứ ai có kết quả xét nghiệm có phản ứng cần thực hiện thêm xét nghiệm khẳng định ở cơ sở y tế, được cung cấp các thông tin về HIV và được hỗ trợ tư vấn kịp thời về các dịch vụ dự phòng, chăm sóc, điều trị HIV. Ngoài ra, WHO khuyến cáo, những người nhiễm HIV cần được khuyến khích và hỗ trợ để thông báo cho bạn tình của họ về khả năng phơi nhiễm HIV, có thể là tự thông báo hay được nhân viên y tế hỗ trợ.

Việc này nhằm khuyến khích người nhiễm HIV hỗ trợ bạn tình của mình, hoặc người cùng tiêm chích ma túy đi xét nghiệm, để họ cũng có thể được điều trị nếu họ nhiễm HIV. Những xét nghiệm này phải luôn luôn mang tính tự nguyện và có sự đồng ý rõ ràng của người nhiễm HIV.

P.Vũ