Ăn Tết cơm nếp lá mỳ nhưng mổ trâu “cúng sống” cha mẹ

Rất đông dân làng cùng đến chung vui, chúc tụng trong ngày lễ đặc biệt này. Ảnh: Cao Tuân

“Cúng sống” cha mẹ để trả ơn sinh thành

Đồng bào J’rai ở làng Díp, xã Ia Kreng, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai sống ven sông Pô Kô có một quan niệm sống khá lạ: Lúa gieo một vụ, nếu sản lượng đủ ăn cho cả năm thì không cần phải làm vụ tiếp theo nữa, có mùa lên rẫy thì phải có mùa lễ hội để cả làng cùng ngả nghiêng bên ché rượu cần. Vậy nên, hàng năm khi thu hoạch mùa màng xong, tận dụng thời gian rảnh rỗi là nhà nhà tổ chức lễ bỏ mả, lễ bắt chồng, để uống rượu ghè… kéo dài.

Với người J’rai ở đại ngàn Tây Nguyên, việc báo hiếu cha mẹ rất quan trọng. Việc này không chỉ thể hiện qua cách cư xử với cha mẹ hàng ngày, mà những hành động báo hiếu còn được thể hiện bằng một nghi lễ lớn và trang trọng, đó là lễ “Tạ ơn cha mẹ”. Những người con sau khi lập gia đình, việc phấn đấu đầu tiên không phải xây được căn nhà cao to hay tậu được những chiếc xe đắt tiền… mà chính là chuẩn bị tài sản để làm lễ “Tạ ơn cha mẹ” mình trước dân làng và người thân quen. Và người con sẽ rất xấu hổ với dân làng, người thân khi không tổ chức được lễ “Tạ ơn cha mẹ”.

Lễ đập bò, mổ trâu “cúng sống” cha mẹ thường được họ tổ chức vào những ngày cuối năm. Đây là một trong những nghi lễ khá tốn kém. Bởi con bò chính là thứ tài sản gần như là có giá trị nhất trong mỗi gia đình người J’rai nơi đây.

Tâm tình cùng bò suốt đêm trước lễ “cúng sống”

Ông Rơ Châm Lĩnh và bà Rơ Châm Phuỳnh tự hào khi được cậu con trai út “cúng sống”. Ảnh: Cao Tuân

Già làng Rơ Lan (83 tuổi) kể: “Không chỉ chọn vật nuôi có giá trị nhất trong nhà để giết thịt mà chú bò này cũng được chăm sóc một cách đặc biệt với những thủ tục thiêng liêng. Trước ngày bị giết thịt, chú bò sẽ được chủ nhân tắm rửa sạch sẽ, cho ăn no và được chủ nhân trò chuyện, tâm tình… suốt đêm”.

Theo già làng thì “trong buổi lễ, chủ nhà sẽ mang những phần quan trọng nhất trong cơ thể con bò như tim, gan… để cúng Giàng (Trời) trước bà con, họ hàng trong làng. Xin Giàng và bà con chứng kiến được sự hiếu thảo của người con khi không tiếc tài sản quý giá nhất của mình làm ra được để tổ chức một ngày vui cho cha mẹ. Như vậy, con cái đã làm hết những gì có thể để tạ ơn cha mẹ. Sau này, khi chết đi, cha mẹ sẽ không “về” trách móc con cái nữa mà phải phù hộ để con cái làm ăn phát đạt…”, già làng Rơ Lan chia sẻ.

Rồi già làng Rơ Lan đưa chúng tôi đến thăm nhà anh Rơ Châm Phong. Trong dịp Tết năm nay, anh Phong đang chuẩn bị tổ chức lễ cúng sống cho cha mẹ mình là ông Rơ Châm Lĩnh và bà Rơ Châm Phuỳnh. Sau cả năm chuẩn bị, anh Phong đã nuôi lớn một con bò, một con lợn và ủ đủ 50 ghè rượu. Đúng ngày 25 tháng Chạp, anh mời đông đảo bà con xóm làng đến chia vui. Anh Phong tự hào nói với chúng tôi: “Cha mẹ mình đã đẻ ra mình, nuôi mình khôn lớn, vì vậy mình phải bồi dưỡng cho ông bà khi ông bà còn sống chứ khi ông bà chết đi thì họ không được ăn. Mà mình đập bò mình cúng cha mẹ cũng có Giàng chứng kiến rồi, sau này ông bà chết ông bà cũng yên tâm”.

Quá hạnh phúc trước tấm lòng của người con, dù đã rất già và không nhớ mình đã bao nhiêu tuổi, nhưng ông Lĩnh và bà Phuỳnh vẫn “chơi” hết mình. Cả hai ông bà luôn nghiêng ngả bên ghè rượu cần cùng xóm làng. Cuộc ăn uống kéo dài từ trưa đến tối, xong mọi người cùng hòa vào tiếng chiêng nhảy múa và cười giòn tan. Theo phong tục, mỗi người khách tới tham dự buổi lễ, phụ nữ sẽ mang theo ít nhất là một lon gạo để đưa cho nữ gia chủ, với ý nghĩa chia sẻ niềm vui và đóng góp cho gia đình gia chủ. Đàn ông trong làng thì sẽ mang theo một ít rượu để tới chúc mừng nam chủ nhân, cùng uống chung vui.

Giàu là có nhiều gạo nếp để ăn

Không chỉ tồn tại nhiều phong tục tập quán kỳ lạ, cộng đồng người J’rai ở làng Díp còn có văn hóa ẩm thực khá đặc biệt khi cây lương thực chính của họ là lúa nếp chứ không phải lúa tẻ.

Cụ Rơ Châm Rước - già làng làng Díp, đã sống qua 90 mùa rẫy nhưng vẫn còn rất tráng kiện, nhanh nhẹn, vẫn ngày ngày cùng vợ cuốc bộ gần chục cây số lên rừng làm rẫy. Già Rước cho biết không nhớ nổi người làng mình ăn cơm nếp từ lúc nào, chỉ biết rằng cha ông ăn cơm nếp, cụ ông cũng ăn cơm nếp, nghĩa là truyền thống này đã có từ rất lâu.

“Một năm, làng mình chỉ làm một mùa rẫy (từ tháng 4 đến tháng 8 âm lịch), chỉ trồng lúa nếp thôi. Lúc nào thích ăn thịt heo mình mới đi mua gạo tẻ về nấu. Mình thấy ăn gạo tẻ không ngon, nhanh chán”, già Rước nheo mắt cười cười cho hay.

Dẫn chúng tôi thăm làng, già Rước khoe: “Trong làng không hề có người nào vì mắc bệnh mà phải chết sớm. Những người đồng bào ở đây cho rằng, nhờ ăn gạo nếp thường xuyên cộng với những sinh hoạt lành mạnh, lên rẫy hàng ngày đã mang đến tinh thần vui vẻ và sức khỏe tràn đầy cho tất cả dân làng”.

Trong mâm cơm trưa đãi khách ở nhà già Rước, chỉ có món cơm nếp với lá mì. Già làng giải thích rằng, khác với mâm cơm của người Kinh, lúc nào cũng đầy đủ cá, thịt thì mới gọi là có cuộc sống no đủ, mâm cơm của hơn 60 hộ dân làng Díp chỉ cơm nếp với lá mì là đủ. Gia đình nào duy trì được thường xuyên như vậy chứng tỏ nhà đó đang ấm no, sung túc. Gạo nếp của dân làng Díp cũng rất khác. Hạt tròn mẩy, nhưng không trắng mà lại đen, xám như bị mốc. Lúc nấu lên, hạt cơm có màu đỏ hồng, ăn rất đượm vị, bùi, béo.

Người dân J’rai quan niệm rằng, khi nào trong mâm cơm không còn gạo nếp thay vào đó là thường xuyên gạo tẻ, điều này báo hiệu gia đình đó đang lâm vào cảnh bị thiếu đói, cho dù trên mâm cơm vẫn có thịt heo hay các món khác.

Cao Tuân/Báo Gia đình & Xã hội