Nóc nhà Mường Bi
|
Giữa cái nôi của xứ Mường Tây Bắc, Mường Chậm - xứ mường bí ẩn nhất trong "thiên đường" Bi - Vang - Thàng - Động- của đất Hoà Bình, tuy vời vợi xa xôi nhưng cũng khiến lữ khách tưởng mình ngủ quên trong một lần lạc bước…
Mường Chậm nằm lọt thỏm giữa thung lũng Mường Bi - xứ Mường cổ nhất của đất Hoà Bình. Mỏm núi cột cờ đứng lơ chơ giữa cánh đồng rộng bát ngát, trông xa tựa như một cái chuỳ cắm giữa trời, sừng sững bao đời.
Con đường độc đạo dẫn vào mường Chậm, xẻ đá vịn rừng, len lỏi. Nó tựa như một người đi núi, lúc nào cũng chăm chắm nhìn về phía trước, cặm cụi và bền bỉ. Núi tiếp núi. Những thung nhỏ hổn hển cùng những mó nước bịn rịn một mối thâm tình… |
Từ khi tham gia Ngày hội Văn hóa dân tộc Mường tại Hòa Bình, trong tôi lúc nào cũng vương vấn mãi câu nói cửa miệng của người dân nơi đây về tứ đại đất Mường "Nhất Bi, nhì Vang, tam Thàng, tứ Động".
Đây là bốn cái nôi văn minh lớn và cổ xưa nhất của xứ Mường. Mường Bi (nay thuộc xã Lũng Vân - Tân Lạc, Hòa Bình) được xếp đầu tiên không phải bởi cho có vần, có điệu mà bởi xứ Mường này có diện tích mênh mông, cư dân đông đúc cùng những chiếc cồng, chiếc chiêng có tiếng vang đi qua mấy ngọn núi, con sông. Theo truyền thuyết được ghi lại trong áng mo "Đẻ đất, đẻ nước" của người Mường thì đã lâu lắm rồi, giữa chốn núi non hiểm trở đã xảy ra một cơn đại Hồng thuỷ.
Nó bất thần đổ ập xuống trong một đêm mưa gió bão bùng. Dòng nước cuộn xiết đã cuốn trôi hết nhà cửa, trâu bò, con người và cả núi rừng. Giữa cuộc tan tác ấy, có đôi vợ chồng bấu víu được trên chiếc bè. Cứ thế, chiếc bè chìm nổi trong sóng dữ hết ngày này sang này khác cho đến khi vướng vào một cây cổ thụ khổng lồ có tên là Bi, rễ cây ăn xuyên qua "chín sông, mười núi" bền chắc đến nỗi cơn đại Hồng thuỷ kia không thể làm bật gốc.
Khi cơn Hồng thuỷ rút đi, đôi vợ chồng nọ cũng không biết quê xứ của mình ở đâu để trở về. Bởi sau cơn Hồng thuỷ, mặt đất như trở lại thời hỗn mang, mọi thứ đều tan tác hoặc bị cuốn trôi. Không biết đi đâu, họ ở lại dựng nhà dưới gốc cây Bi, sinh con đẻ cái, phát rừng làm nương, cày cuốc sườn đồi thành ruộng bậc thang, làm Cọn lấy nước, thuần phục muông thú thành vật nuôi, lập bản, lập mường. Nhớ ơn cây thần cứu mạng, họ đã lấy tên cây đặt tên cho mường. Đó là vùng Mường Bi ngày nay.
Lần này có cơ hội trở lại nơi đây, tôi đã không quản ngại gió mưa để trèo lên nóc nhà của Mường Bi, cũng là nơi cao nhất có người Mường Hòa Bình sinh sống.
Con đường ngoằn ngoèo hướng lên trời như một dải lụa ngập khói sương trải dài giữa núi non trùng điệp. Trên đường đi có những đoạn nước từ trên cao đổ xuống theo vách đá như thác khiến chúng tôi giật mình ngỡ như lạc vào một vùng hoang sơ chưa có dấu chân người. Đến được trung tâm Mường Chậm thì trời đã gần trưa. Mưa ngày càng to khiến cho khu chợ nhỏ nơi đây càng trở nên vắng vẻ. Hỏi thăm mãi, cuối cùng chúng tôi cũng tìm được nhà ông Đinh Văn Nưng - Trưởng xóm Hượp 2, xã Lũng Vân (Tân Lạc, Hòa Bình).
|
|
|
Bản Mường thanh bình nép dưới thung lũng. Ảnh: PV |
Giúp các nhà báo cởi 2 lần áo mưa sũng nước, ông Nưng dắt chúng tôi vào ngồi bên bếp lửa hồng rực giữa nhà sàn. Cùng lúc, những chén rượu ngô thơm nồng được người con trai lớn của ông là Đinh Văn Bỉnh rót ra sóng sánh. Rượu nặng. Chỉ mới 3 chén xưng danh mà tôi đã thấy người nóng rực, quên đi cái lạnh của đất trời đang thấm vào da thịt. Lúc này, ông Nưng mới chậm rãi rít một điếu thuốc lào rồi kể cho chúng tôi nghe những truyền thuyết về nơi cổng trời huyền thoại này.
Huyền thoại xứ Mường
|
Vùng đất huyền bí này làm tôi nhớ đến những xứ Mường đã đi qua dọc theo hai con sông Đà, sông Mã. Tại nơi cách cổng trời Mường Lống khoảng 50 km thuộc đất Kỳ Sơn, Nghệ An cũng có một vùng đất trường thọ mang tên Xốp Thặp. Vẻ đẹp hoang sơ với núi non, mây khói và nếp nghĩ thật thà đơn giản của con người ở những xứ Mường mới chính là phép màu làm nên những câu chuyện mà chúng ta gọi là huyền thoại ở nhân gian. |
"Xưa thật là xưa, ngày ấy nhà lang ở xứ Mường Bống đất Lạc Sơn cho đắp một con đập dẫn nước về các thửa ruộng bậc thang. Từ khi có con đập, lũ trẻ trong mường thường rủ nhau tắm và chui luồn trong cái cống dẫn nước bắc ngang qua chân núi. Một nhà dân họ Bùi vô tình đan cái đó đơm cá chặn một đầu bên kia miệng cống. Mải nô đùa, luồn lách, 9 đứa trẻ bị vướng vào và chết trong đó. Nhà lang phạt vạ, bắt nhà họ Bùi đan đủ 9 cái đó như vậy, mỗi năm nộp lúa, ngô... quy ra vàng bạc đầy 9 cái đó để nộp vạ cho mường...
Không chịu được sự bất công, sau một mùa lúa mới, trong một đêm tối trời, nhà họ Bùi đã gùi 9 gùi lúa mới bồng bế nhau bỏ mường, trốn khỏi nhà lang. Họ đi miết cho tới khi lạc vào một vùng hoang vu cây cối rậm rạp. Nghe tiếng cuốc kêu, biết là vùng có nước, họ mới dừng chân ở lại. Mường Chậm được hình thành.
Một năm sau, người vợ của nhà họ Bùi đi xúc cá, được một quả trứng. Nhặt bỏ đi mấy lần nhưng bà vẫn bắt đúng quả trứng ấy. Lấy làm lạ, bà mang về cho gà ấp, quả trứng nở ra một con rắn. Con rắn hiền lành chẳng bao giờ làm hại ai cả. Lớn lên, con rắn bò về nơi đã sinh ra. Trước khi đi, rắn bảo: "Con trả ơn nuôi dưỡng của bố mẹ bằng cách mở rộng đất cho bố cày". Một đêm mưa gió, sấm chớp đùng đùng, nước ngập cả mường, kéo đổ cây, cuốn cả nhà...
Đúng lúc ấy, con rắn hiện lên bảo với ông lão họ Bùi: "Con sẽ đi dập dòng nước dữ cứu mường. Lúc con đi, bố phải nhắm mắt đọc câu thần chú "con tôi làm được" và không được mở mắt nhìn. Nếu không con sẽ chết ngay!". Nói rồi, con rắn lao vào dòng nước dữ trong đêm giông gió. Người cha nghe theo, nhắm mắt đọc câu thần chú. Nhưng rồi cuối cùng vì sự tò mò, ông mở mắt ra và nhìn thấy một con giao long khổng lồ đang hút từng đụn nước vào bụng, vừa hút, vừa lấy thân mình khoét núi cho nước thoát đi.
Con rắn chết, 4 ngày sau, cái xác rắn khổng lồ mới nổi lên. Người cha hối hận lên rừng tìm cây gỗ lớn về làm áo quan cho con rắn. Từ truyền thuyết ấy, người Mường Chậm về sau không ăn thịt rắn, không ăn thịt cuốc và làm áo quan mai táng người chết không trang trí bằng màu đỏ hay những hình vẽ có họa tiết hoa văn".
Về sau, Mường Chậm được đổi tên thành Lũng Vân, có lẽ là bởi thung lũng này nằm trong bốn bề núi cao quanh năm chờn vờn mây khói. Lũng Vân dù chỉ nằm cách Thành phố Hòa Bình khoảng 60 km nhưng vẫn giữ được không gian hoang sơ và đẹp như một miền cổ tích. Trong khi chúng tôi đang ngẩn người ngắm núi rừng bảng lảng qua cửa sổ gỗ ngôi nhà sàn dài hun hút như một tiếng chiêng ngân thì Đinh Thị Bưu - con gái ông trưởng xóm - đã bê lên một rổ sắn nghi ngút khói.
Bụng đang sôi lên vì đói, chúng tôi chẳng ngại ngần bẻ từng miếng sắn thơm phức đưa lên miệng mà mắt không rời được cô gái Mường xinh xắn có nước da trắng hồng, rạng rỡ. Trước ánh nhìn của những người khách lạ, Bưu đỏ mặt rồi chạy vội vào gian trong để lại một nụ cười đến xiêu lòng những gã trai phố xá.
|
|
|
Ở Mường Bi có rất nhiều cụ già sống trên 100 tuổi. Ảnh: PV |
Phép màu nơi trần thế
Chỉ cho chúng tôi xem bức ảnh 2 cụ già tóc bạc trắng đang ngồi tình cảm bên nhau, ông Nưng giới thiệu: "Các cụ thân sinh ra tôi đấy. Bố tôi là cụ Đinh Văn Óm mất khi 98 tuổi. Nếu cụ không uống rượu quá nhiều thì chắc phải sống thêm được chục năm. Mẹ tôi là cụ Bùi Thị Đẹ. Cụ vắn số nên mất khi mới… 79 tuổi". Nghe ông Nưng nói, chúng tôi ngạc nhiên đến ngỡ ngàng. Hỏi ra mới biết, người già ở Lũng Vân có hàng chục người sống trên 100 năm tuổi. Các cụ ở độ tuổi 80 thì không thể nhớ hết. Chính vì vậy, cụ Đẹ mẹ ông mới bị coi là vắn số.
Từ biệt ông trưởng xóm Hượp 2, chúng tôi tìm đến nhà cụ Đinh Văn Hệu ở cuối xóm Nghẹ. Cụ Hệu hiện đang sống với người con trai thứ 6 Đinh Văn Nhển. Dù là thứ 6 nhưng ông Nhển cũng đã hơn 70 tuổi. Cụ Hệu sinh năm 1896, tính đến nay đã 115 tuổi. Cụ bị lãng tai và không biết tiếng Kinh, vợ ông Nhển là bà Đinh Thị Linh phải làm phiên dịch.
Bà Linh năm nay cũng đã bước vào tuổi 70. Bà Linh bảo: "Mấy hôm nay trời mưa lạnh nên cụ mới chịu ngồi một chỗ chứ bình thường khô ráo cụ vẫn đều đặn chăm nom vườn cây thuốc hàng ngày. Cách đây mấy năm, cụ vẫn thường qua lại chơi với người bạn thân ở xóm Bách là cụ Hà Thị Ỉn. Cụ Ỉn năm nay cũng đã 109 tuổi nhưng do chân yếu, tai lãng nên giờ 2 cụ không còn sang thăm nhau được. Cụ bà thân sinh ra mẹ chồng tôi cũng hưởng thọ đến hơn 100 tuổi".
Đáng tiếc là khi chúng tôi có mặt ở Mường Chậm thì một số cụ sống vượt qua thế kỷ đã vừa từ giã cõi trần. Cụ Bùi Thị Hím thọ 103 tuổi. Cụ Hà Thị Lợi mất vào tháng 6 - 2009 thọ 110 tuổi, cụ Bùi Thị Niện cũng ra đi ở tuổi 104.
Nói về bí quyết sống lâu của các cụ già nơi đây, nhiều người dân Lũng Vân cho rằng đó là vì ngày xưa các cụ tin theo truyền thuyết nên không ăn thịt, chứ không chỉ riêng gì thịt rắn và thịt cuốc. Các cụ chỉ ăn củ nâu, củ sắn và các loại rau rừng. Nhưng theo ông Đinh Văn Nưng thì các cụ không ăn thịt là do ngày xưa Mường Chậm rất nghèo, không có thịt mà ăn. Ông Nưng cho biết ngay hiện tại ở Lũng Vân vẫn còn những hộ gia đình chỉ có thu nhập 75.000 đồng/tháng.
|
 Lý giải về sự sống lâu của các cụ, ông Nưng khẳng định đó là nhờ dòng nước chảy ra từ suối Trong, suối Miên, suối Hượp… Các con suối này bắt nguồn từ nơi núi cao, rừng sâu có nhiều cây thuốc quý. Lá cây rụng xuống suối biến nước suối thành nước thuốc. Ở Lũng Vân nhà nào cũng có một thứ nước lá trộn với vỏ cây rừng dùng uống hàng ngày để trong bếp. Người dân ở đây nói rằng "đàn bà uống vào nhiều sữa, đàn ông uống vào tráng kiện".
|
Lô Giang
