Chuyên gia ngôn ngữ nói gì?

Cuốn sách Luyện từ và câu – Tiếng Việt lớp 4 dành cho giáo viên được thầy giáo Trần Trung Huy cho rằng có nhiều điểm chưa chính xác.   Ảnh:  T.H

 

Theo TS Mai Xuân Huy, trước hết phải khẳng định, về mặt chức năng, loại câu hỏi “Ai làm gì? ” là để hỏi về hoạt động của con người hoặc động vật, không dành cho bất động vật. Còn loại câu hỏi  “Ai thế nào?” là để hỏi về trạng thái, tính chất của người hay vật, sự vật, hiện tượng. Theo đó, ở bài “Câu kể: Ai làm gì?” (Tiếng Việt 4 tập 1, trang 166), câu: “Các em bé ngủ khì trên lưng mẹ” được thầy giáo Trần Trung Huy xếp vào loại câu “Ai thế nào?” là không đúng. Ở đây, “ngủ” là một hành động, chứ không phải trạng thái, cho nên SGV đã đúng khi xếp câu trên  vào loại câu “Ai làm gì?”.      

 
Ở bài “Vị ngữ trong câu Ai làm gì ” (Tiếng Việt 4 tập 1, trang 171), câu: “Người các buôn làng kéo về nườm nượp”, theo TS Mai Xuân Huy, SGV đúng khi cho nó thuộc loại câu “Ai làm gì?”. TS Mai Xuân Huy phân tích: “Khi chỉ hoạt động di chuyển của số ít, ta thường dùng động từ “đi, chạy…”, nhưng với số nhiều, hoạt động di chuyển của đám  đông được thay bằng động từ “kéo” là hoàn toàn đúng”.

Trong bài “Chủ ngữ trong câu Ai làm gì” (Tiếng Việt 4, tập 2, trang 7) câu: “Trong rừng, chim chóc hót véo von”, được thầy Huy xếp vào nhóm câu “Ai thế nào?” là hoàn toàn sai. Theo TS Mai Xuân Huy, muốn làm rõ, chỉ cần đặt câu hỏi “Chim chóc đang làm gì?”, trả lời “Chúng đang hót véo von”. Như vậy, câu này thuộc câu “Ai làm gì?” chứ không phải loại câu “Ai thế nào?”.

Tương tự, trong bài “Câu kể Ai thế nào?” (Tiếng Việt 4, tập 2, trang 23), câu: “Người quản tượng ngồi vắt vẻo trên chú voi đi đầu”, động từ “ngồi” trả lời cho câu hỏi:“Người quản tượng làm gì?”. Như vậy, nhận định của thầy Huy cho rằng câu trên thuộc loại câu “Ai thế nào?” là sai.
Ở bài “Chủ ngữ trong câu kể Ai thế nào” Tiếng Việt 4, tập 2, trang 36), câu: “Những dòng người từ khắp các ngả tuôn về vườn hoa Ba Đình” được thầy Huy cho là thuộc loại câu “Ai thế nào?” cũng không đúng. TS Mai Xuân Huy cho rằng, đây là câu dùng từ ẩn dụ vật hóa. Phương pháp ẩn dụ ở đây rất hay ở chỗ: đoàn người được ẩn dụ thành dòng người (tương tự: suối người/ biển người…) nên động từ vị ngữ “tuôn” (chỉ số nhiều) ở đây cũng được ẩn dụ cho phù hợp với chủ ngữ dòng người, thay cho “đi”, làm cho câu văn sinh động hơn, đẹp hơn rất nhiều.

 

Cũng theo TS Mai Xuân Huy, ở SGV có 2 điểm chưa chặt. Bài “Luyện tập về câu kể Ai làm gì” (Tiếng Việt 4 tập 2, trang 16), thầy giáo Trần Trung Huy xếp câu “Tàu chúng tôi buông neo trong vùng biển Trường Sa” thuộc mẫu câu “Ai thế nào?” khi lý giải rằng câu này giống hệt như cách phân tích câu “Bức tranh treo trên tường” của SGV (SGV xếp câu sau vào loại “Ai thế nào?”). TS Mai Xuân Huy cho rằng, nếu xét câu này dưới góc độ nhà văn dùng hình ảnh “con tàu” theo lối ẩn dụ nhân cách hóa, xem con tàu như con người, thì câu “Tàu chúng tôi buông neo trong vùng biển Trường Sa” trên được xếp vào nhóm câu “Ai làm gì?” là hoàn toàn hợp lý. Còn “Bức tranh treo trên tường” không phải là câu dùng ẩn dụ, cho nên nó không có khả năng đó. Về bản chất, hai câu này hoàn toàn khác nhau. Theo TS Mai Xuân Huy, nếu xếp câu này vào loại câu “Ai thế nào?” là khiên cưỡng (Câu hỏi ở đây phải là“Bức tranh ở đâu?” mới hợp lý).

Ở bài 5, thầy giáo Trần Trung Huy còn nói thêm, trong sách “Hỏi đáp về dạy học Tiếng Việt 4 (trang 163), tác giả SGV hướng dẫn giáo viên kiểu “nước đôi”. Theo đó, câu “Đàn voi bước đi chậm rãi” có hai cách xác định. Cứ nhấn giọng ở từ nào thì xác định câu theo ý nghĩa của từ đó. Nếu nhấn giọng ở “bước đi” thì xếp vào câu “Ai làm gì?”, nếu đọc nhấn giọng ở “chậm rãi” thì xếp vào câu “Ai thế nào?”. TS Mai Xuân Huy nhận định, ở đây SGV đã đúng khi cho rằng trong giao tiếp, ngữ điệu quan trọng và có ảnh hưởng tới ngữ nghĩa của câu nói. Tuy nhiên, cách nhấn giọng chỉ có thể giúp ta xác định được “thái độ” của người nói và “ý nghĩa ngầm ẩn” của câu qua việc đọc nhấn vào từ nào đó, chứ hầu như “không thể thay đổi được cấu trúc, tính chất ngữ pháp của câu”. Trừ ngoại lệ, câu kể có thể biến thành câu hỏi nhờ ngữ điệu. Ví dụ, câu “Anh đi”. Khi được đọc với ngữ điệu đi lên ở chữ “đi” sẽ trở thành câu hỏi “Anh đi?”. Như vậy, hướng dẫn nước đôi như trên của SGV là không đúng.

“Trong sách hướng dẫn dạy ngữ pháp ở phổ thông nói chung, thiết nghĩ, các tác giả nên chọn các ví dụ có một đáp án đúng. Không nên hướng dẫn “nước đôi” như SGV đã đưa ra”, TS Mai Xuân Huy nhận xét.