Chuyện về một người "khùng" thầm lặng

Những đêm không ngủ

Tháng 9/1965, 16 tuổi, “theo chân” hai người anh, ông lên đường nhập ngũ khi đang học lớp 7. Thủa đó, chiến tranh đang bước vào giai đoạn khốc liệt nhất, và tâm điểm của cuộc chiến nằm ở mảnh đất Quảng Trị anh hùng, nơi đơn vị ông đêm ngày quần nhau với giặc. Năm 1970, ông bị thương và được đưa ra, công tác tại Thanh Hoá. Năm 1972, ông được cử đi học quân y tại Sơn Tây, rồi về công tác tại Ban chỉ huy quân sự quận Đống Đa (Hà Nội). Cuối năm 1992, ông nghỉ hưu.

Mấy chục năm tham gia quân đội, ông đi biền biệt, dồn gánh nặng gia đình cho người vợ thảo hiền. Bởi thế, khi được nghỉ hưu, mọi người đều nghĩ, đó là thời điểm ông “trả nghĩa” gia đình. Chẳng cần suy tính nhiều, vợ ông dốc cả gia tài, mua luôn bộ máy xay xát để ông... làm việc. Vậy là, tuân... lệnh vợ, người lính vào sinh ra tử năm xưa cần mẫn nai lưng đánh vật với “cỗ máy cơm gạo” đó.

Nhưng cũng chính những ngày về với đời thường đó, ông thấy lòng mình day dứt, thậm chí đớn đau. Đến giờ, ông vẫn không thể nào quên được hình ảnh anh thương binh ở Bến Tre, bởi cuộc sống khó khăn, hai tay bị cụt mà vẫn cố leo lên cây dừa để hái trái cho vợ bán. Hay bài báo viết về cảnh thương tâm của một người thương binh vốn là lính đặc công ở Quảng Trị: ở chiến trường, anh được đồng đội suy tôn là vua phá bom mìn, vào sinh ra tử bao nhiêu năm trước bom đạn quân thù mà không mảy may trầy da tróc vảy. Vậy mà, khi đất nước thanh bình, anh trở về quê hương, miền gió cát Quảng Bình, gia cảnh điêu đứng, bí nước anh và cậu con trai đành xoay sang... “nghề cũ” - đi gỡ bom mìn thuê cho những người kinh doanh phế liệu. Đau đớn thay, một chuyến đi “làm ăn xa” ở Quảng Trị, tai nạn nghề nghiệp ập xuống, anh vĩnh viễn nằm lại mảnh đất vốn đã thấm máu không biết bao nhiêu đồng đội của mình.

Ông Niêm bảo, những cảnh tượng, những số phận, những nỗi đau ấy khiến một người từng là lính như ông không khỏi chạnh lòng, nhiều đêm không ngủ được. Ông thấy thương cho những đồng đội đang yên nghỉ ở một cánh rừng xa xôi nào đó, thấy xót xa cho những mẹ già đang lặng lẽ ngày đêm thương nhớ con xa, mong được ấp ôm con lần cuối trong đời, dù bóng dáng thân thương ấy chỉ còn lại là nắm đất vô hồn. Bởi thế, ông ao ước, một ngày nào đó, ông được hoá thân thành nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại, được khoả lấp, an ủi phần nào những niềm đau mà thân nhân liệt sĩ, những gia đình có công với cách mạng đang vướng phải.

Và rồi, khi kỹ năng điều khiển bộ máy xay sát vừa thuần thục thì giấc mơ ấy đã có cơ hội để trở thành hiện thực. Thấu hiểu nỗi lòng của ông, Giáo sư, Viện sĩ Phạm Minh Hải, khi ấy Phó ban thường trực Ban Khoa giáo TƯ, Chủ tịch Hội tâm lí giáo dục Việt Nam, đã gợi ý với ông rằng Hội đang có dự định thành lập Trung tâm giáo dục truyền thống và Lịch sử, nếu có tâm huyết thì Hội sẽ giao cho ông làm. “Gãi đúng chỗ ngứa”, chỉ trong vài ngày, ông đã thảo xong đề án hoạt động của trung tâm. Đó là những lời gan ruột và được “cơ quan chủ quản” đánh giá rất cao. Cuối năm 1992, trung tâm do ông làm giám đốc đã chính thức đi vào hoạt động.

Tấm biển của Trung tâm ở phố Quang Trung, Hà Nội

Khoả lấp niềm thương

Thủa ấy, vạn sự khởi đầu nan, nhưng ông đã “nhảy” ngay vào phần việc mơ ước của mình, đó là báo những thông tin về phần mộ cho thân nhân liệt sĩ ở khắp mọi miền đất nước. Hễ có dịp đi bất cứ nơi đâu, việc đầu tiên là ông ghé qua các nghĩa trang, chụp ảnh, ghi chép đầy đủ thông tin về các ngôi mộ liệt sĩ được quy tập ở đó.

Ông kể, làm việc ấy, ban đầu, rất ít người ủng hộ. Vợ ông cũng vậy, thấy ông lao tâm khổ tứ vào những việc không đâu, nhất là sau khi kế hoạch làm kinh tế tại gia của bà bị đổ bể, nên nhiều lần bà đã... cho ông “lên thớt”. Nhưng, chỉ ít thời gian sau, hiểu được tình cảm, ước nguyện của chồng, bà đã nhiệt tình ủng hộ. Bà và các con đã nai lưng giúp ông viết thư gửi về các địa phương báo tin phần mộ liệt sĩ.

Ông nhớ, có lần, từ lá thư báo tin phát đi từ trung tâm của ông, một chị tên là Ánh Hồng, nhà ở Đại Từ, Đại Kim, Hoàng Mai, Hà Nội đã tìm đến tận nhà ông để hỏi thêm về thông tin ấy. Hôm đó, chị đến nhà ông vào buổi tối. Khi ấy thấy ông và vợ vẫn đang túi bụi với cả chồng thư cao ngất, buột mồm, chị ngạc nhiên hỏi: “Thế cô chú làm thế này có được trả công không?”. Nghe thấy người con gái lên 3 tuổi đã mất cha (cha chị Hồng là liệt sĩ, trước khi nhận được tin báo của ông, gia đình vẫn chưa biết phần mộ), ông đã dừng tay và kể cho cô gái ấy nghe những câu chuyện chiến trường. Khi những câu chuyện của ông vừa dứt thì Ánh Hồng oà khóc.

Cứ mỗi lá thư đi ông lại thấy lòng mình thêm phần thanh thản. Tâm huyết vậy, nhưng nhiều người vẫn tỏ ra vô cảm trước những lá thư ân nghĩa thiêng liêng đó.

Cách đây chưa lâu, một buổi sáng sớm, một phụ nữ chừng 50 tuổi đã đến tận trung tâm tìm ông. Vừa gặp, người đàn bà có khuôm mặt lam lũ, khắc khổ ấy đã nước mắt nghẹn ngào, kể: Chị ở Thanh Trì, Hà Nội, cách đây mấy hôm, gia đình chị đã nhận được từ trung tâm của ông lá thư báo tin phần mộ của em trai mình. Thật đau xót khi lá thư ấy đến lúc 5 giờ chiều thì cách đó 2 giờ, mẹ chị đã không còn nữa. Bà ra đi mang theo cả nỗi day dứt vì chưa tìm thấy nơi an nghỉ của con trai mình. Xem lại lá thư mà người phụ nữ ấy đem đến, ông đã thấy đất trời như chao đảo. Lá thư ấy đã đến tay chính quyền, nơi thân nhân liệt sĩ cư trú cả mấy tháng trước, thế nhưng chẳng hiểu bận công to việc lớn gì họ không chịu chuyển đến tay người nhận(?) Chua xót hơn, trên tấm phong bì được đóng dấu rất rõ ràng “Thư báo tin phần mộ liệt sĩ” ấy, họ đã nháp lên đó chằng chịt những con số !

Trước đây, “đại bản doanh” trung tâm của ông đóng ở 23 phố Quang Trung. Con phố ấy tấp nập với đủ các loại biển kinh doanh lập loè màu sắc, bởi thế cái biển “quảng cáo” là “nơi đón tiếp thân nhân đi thăm viếng phần mộ liệt sĩ” của trung tâm ông cũng có phần... lạc lõng. Nhưng, cái nơi lạc lõng ấy lúc nào cũng nườm nượp khách vào ra.

Đến bây giờ, ông và những người làm ở trung tâm vẫn còn nhớ bóng dáng yếu gầy của một cụ ông ở bên Gia Lâm. Nghe tin trung tâm lưu giữ nhiều thông tin về phần mộ liệt sĩ, cụ đã lặn lội sang, những mong tìm được phần mộ của con mình, người đã nằm lại ở đất trời Quảng Trị. Rà soát lại tất cả những thông tin mà suốt mấy năm trời trung tâm đã dày công sưu tầm, không thấy có phần tin nào của người liệt sĩ ấy, ông và những người có mặt đều trào dâng một nỗi niềm thương cảm. Ông kể, trước nỗi đau của người cha già yếu ấy, ông như thấy mình có tội. Bởi thế, suốt mấy năm trời, ông đã cùng ông cụ hơn 80 tuổi ấy không biết bao nhiều lần lặn lội vào khắp các nghĩa trang ở dọc đường Trường Sơn, để tìm phần mộ của người con anh hùng đó. Nhưng tất cả đều vô vọng...

Thương ông cụ, một nhân viên của trung tâm đã xúc động làm mấy câu thơ mà đến giờ, ông vẫn nhớ như in: “Cha khóc suốt đời cha. Mộ con nằm đâu đó. Giữa bao la sương gió. Chưa một lần khói nhang. Ngày con rời quê hương. Tiền cho con không có. Thương mẹ cha nghèo khó. Thư con về động viên. Ngày thống nhất quê hương. Cha đi khắp trăm miền. Chỉ cầu xin nắm đất. Chút linh hồn yêu thương. Về đi con đi con. Cho lòng cha đỡ vắng. Nghĩa trang làng đầy nắng. Con hãy về ơi con!”.

Cuốn sổ ghi thông tin phần mộ liệt sĩ của ông giờ đã lên tới gần 1 vạn người. Ông bảo, nó sẽ tiếp tục dày thêm nữa, bởi ông chỉ thôi làm việc ân nghĩa ấy khi nhắm mắt, xuôi tay...

(Còn nữa)

Đào Tuy - Thiều Thúc