Chuyện về người nghệ sĩ “siêng” mang rối nước xuất ngoại

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm tại Lễ hội Phương Đông. Ảnh: TL

Biểu diễn bằng sự tận tâm nhất

Sinh ra ở Thôn Rạch (xã Nam Chấn, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định) - một trong những “nôi gốc” về múa rối nước cổ truyền của Việt Nam, Phan Thanh Liêm là đời thứ 7 trong một gia đình có truyền thống biểu diễn nghệ thuật múa rối nước. Cha của anh chính là nghệ nhân Phan Văn Ngải, tác giả của Nhà thủy đình lưu động đang được các nhà hát múa rối nước từ Trung ương đến các địa phương sử dụng và Bảo tàng Louvre (Pháp) cũng đã trưng bày “Chú Tễu” - một con trò rối nước do ông tạo tác…

Trong thời gian tham gia hoạt động trong đoàn nghệ thuật múa rối nước của gia đình do người cha thành lập, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm nhận ra sự hạn chế của mô hình sân khấu múa rối nước lớn là cồng kềnh, khó di chuyển, không thích hợp với một đoàn biểu diễn có ít người. Vậy là anh mày mò sáng tạo ra mô hình sân khấu múa rối nước thu nhỏ và cho ra mắt và năm 2000. Từ đó đến nay, với sân khấu múa rối nước thu nhỏ cơ động của mình, Phan Thanh Liêm không chỉ dễ dàng đi biểu diễn phục vụ tới các em nhỏ ở vùng sâu vùng xa mà còn liên tục đi ra nước ngoài, giới thiệu một nét độc đáo của văn hóa Việt với bạn bè quốc tế.

Từ giữa tháng 9 đến trung tuần tháng 10/2018, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm cùng sân khấu rối nước thu nhỏ của mình sẽ biểu diễn trong khuôn khổ Oriente Festival – Lễ hội Phương Đông. Đây là một Festival có quy mô lớn, diễn ra ở 3 thành phố châu Âu là Napoli và Brescia (Ý), Nice (Pháp) với sự hội tụ của đa dạng các nền văn hóa lớn đến từ châu Á. Trong Lễ hội Phương Đông, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm và sân khấu múa rối nước thu nhỏ do anh sáng tạo đã mang đến Lễ hội các tiết mục múa rối nước truyền thống như múa rồng, cày cấy, chăn trâu, bắt vịt, đánh cá, đua thuyền… để kể những câu chuyện hồn hậu, thuần phác về đời sống của người nông dân nơi làng quê Việt. Bên cạnh đó còn có sự đan xen chương trình về văn hóa giao thông với các trò đua xe để tạo sự mới mẻ, hấp dẫn.

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm từng biểu diễn ở Ý năm 2005, ở Pháp năm 2011 và những chuyến đi đó đều mang lại cho anh nhiều cảm xúc khi được khán giả hào hứng đón xem múa rối nước. Trong gần một tháng tham dự Lễ hội Phương Đông tại 3 thành phố châu Âu, anh biểu diễn 28 buổi, mỗi buổi kéo dài 30 phút để phục vụ khách tham quan. Cùng tham gia hỗ trợ Phan Thanh Liêm là em trai của anh, nghệ sĩ rối nước Phan Văn Dũng. Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm chia sẻ, khi đi lưu diễn nước ngoài, người nghệ sĩ nào cũng mang trong mình niềm tự hào về quê hương, bản xứ. Lần này được góp mặt tại chương trình, anh cảm thấy rất vinh dự và sẽ biểu diễn bằng sự tận tâm nhất để thể hiện các giá trị độc đáo của rối nước Việt Nam.

Mở rộng không gian cho rối nước

Khoảng 10 năm nay, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm mở một sân khấu múa rối nước ngay tại nhà riêng của mình trong ngõ chợ Khâm Thiên (Hà Nội). Khác hẳn với cảnh náo nhiệt mua - bán ở ngõ chợ, trong ngôi nhà 4 tầng của nghệ sĩ này là âm thanh của điệu chèo, quan họ… cùng tiếng khua nước đưa khán giả đến với không gian của rối nước. Trong sân khấu thu nhỏ của mình, hàng ngày Phan Thanh Liêm đều đặn đón khách du lịch nước ngoài tới xem biểu diễn, có ngày tới 2-3 suất diễn.

Một lòng mong mỏi muốn truyền bá, giữ gìn nghệ thuật rối nước nên các tiết mục do anh đảm nhận không chỉ biểu diễn cho xong mà luôn để lại dư âm tốt đẹp về bản sắc, văn hóa con người Việt Nam. Khách tới nhà đều được chủ nhân ra tận ngõ đón, chủ nhà mời khách ăn kẹo lạc, uống nước chè, nói về nghệ thuật rối nước truyền thống. Nơi đây, sẽ diễn các tích truyền thống như: “Bát tiên”, “Đánh cáo bắt vịt”, “Múa phượng”, “Chú Tễu”... cùng với đó là một số tiết mục rối nước hiện đại do chính mình dàn dựng với chủ đề bảo vệ môi trường, an toàn giao thông. Nhiều đoàn khách sau khi xem biểu diễn đã có nguyện vọng ở lại cùng ăn cơm với gia đình, vừa để trò chuyện gần gũi, vừa có thêm hiểu biết về rối nước.

Từ thành công của không gian múa rối nước thu nhỏ tại gia, cuối năm 2017, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm tiếp tục mở cơ sở mới tại Thạch Bàn (Long Biên, Hà Nội). Địa chỉ này đang dần trở thành điểm đến mới của du khách quốc tế, các em học sinh nhỏ. Phan Thanh Liêm cho biết, anh quyết định lấy giá vé rẻ nhất có thể cho các trường để học sinh đến xem rối, trải nghiệm tô vẽ con rối và tìm hiểu về nghệ thuật truyền thống. Sân khấu ở Long Biên rộng hơn bên Khâm Thiên có thể phục vụ khoảng 50-60 học sinh một buổi trải nghiệm. Cùng với biểu diễn ở hai sân khấu tại nhà, Phan Thanh Liêm liên tục mang rối nước đi khắp thế giới.

Đằng đằng suốt nhiều năm qua, Phan Thanh Liêm gần như dành trọn tình yêu cho nghệ thuật múa rối, đến ngôi nhà khang trang, rộng rãi cũng phục vụ nghệ thuật này, là chốn “an cư” của hơn 1.000 con rối, cả gia đình anh sống trong căn phòng chỉ 10m2. Anh không phủ nhận, vì đam mê của mình mà sinh hoạt gia đình nhiều khi bất tiện, hai con trai anh đã lớn, giờ ngủ giường tầng.

Trước thông tin cho rằng, việc biểu diễn phục vụ khách nước ngoài mang lại nguồn lợi lớn, nghệ sĩ Phan Thanh Liêm chia sẻ: “Thực chất nguồn thu nhập ấy không cao. Vào mùa du lịch từ khoảng đầu và cuối năm, mỗi ngày gia đình tôi có thể diễn một show phục vụ khách nhưng vào mùa hè, khoảng giữa năm thì thường xuyên vắng vẻ. Tôi lúc nào cũng lo nghệ thuật truyền thống này bị mai một chứ không đặt lợi nhuận làm câu chuyện sống còn”.

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm từng kể câu chuyện vui rằng, anh không có ý định kết hôn, nhưng muốn có con theo nghề rối nên anh lập gia đình, sinh con đẻ cái. Khi đã có hai người con trai, anh vẫn canh cánh nỗi lo nghề truyền thống ấy của tổ tiên đứng trước nguy cơ thất truyền bởi quan niệm “mình phải tôn trọng, để cho các con tự quyết định tương lai, có thực mới vực được đạo mà”.

Thành Nam