Cổ tích về ngôi nhà 600 tuổi ở Hà Nội

Làng Nhật Tân vốn được biết đến bởi truyền thống trồng đào, quất... nổi tiếng Hà Nội. Tuy nhiên, ít ai biết được, ở đây có một ngôi nhà cổ với hơn 600 năm tuổi đời, chứa đựng trong mình nhiều trầm tích văn hóa của đất Thăng Long xưa. 

 

Khuôn viên bên ngoài của ngôi nhà.

 

 

Trải qua nhiều biến cố và thăng trầm, làng Nhật Tân xưa, nay đã đổi khác rất nhiều. Những thôn Tây, thôn Đông... giờ được quy hoạch lại, sầm uất mà cũng nhiều ngõ, nhiều đường hơn trước. Cũng vì thế mà phải mất khá nhiều thời gian hỏi thăm, vòng vèo, chúng tôi mới tìm được đến nhà cụ Lý Vỵ - nơi có ngôi nhà cổ truyền đời.

 

Tuy nhiên, khi bước chân qua chiếc cổng bằng bê tông đã cũ, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng khi nhìn thấy ngôi nhà cổ lọt thỏm giữa bao nhiêu công trình hiện đại. Bên phải ngôi nhà cổ là một ngôi nhà ba tầng mới xây, khá khang trang. Bên trái, sau lưng... cũng là những ngôi nhà cao tầng hiện đại, sơn xanh sơn đỏ đủ màu. Chỉ duy nhất trước mặt ngôi nhà vẫn còn năm, sáu cây hồng xiêm cổ thụ, dấu tích của một thời đã xa.

 

Ông Trần Hoàng Oanh (78 tuổi) - chủ nhân hiện tại của ngôi nhà và là con trai duy nhất của cụ Lý Vỵ (người từng khiến ngôi nhà cổ này trở nên nổi tiếng ở cả làng Nhật Tân, cách đây 50 năm về trước - PV) vừa tiếp chúng, vừa tiếc rẻ: "Giá như các anh đến sớm hơn thì đã khai thác được nhiều thông tin từ cụ bà nhà tôi. Cụ là người đã gắn bó với ngôi nhà này từ khi về làm dâu họ Trần, cũng là người đã chứng kiến rất nhiều câu chuyện về ngôi nhà này nhưng cụ mới qua đời rồi".

 

Ban thờ theo lối cổ được gia đình ông Oanh gìn giữ.

 

Trong tiềm thức của ông Oanh, ngôi nhà là không gian chứa đựng nhiều kỷ niệm tuổi thơ, nơi ông bà, cha mẹ, cô chú... của ông từng sống, từng quây quần đầm ấm. Chính vì thế, khi kể cho chúng tôi nghe về lai lịch ngôi nhà, ông không khỏi bồi hồi, xúc động.

 

Theo ông Oanh thì ngôi nhà này do chính tay cụ Phó Mỵ - ông nội của ông mua lại từ một người làng trên. Nguyên sơ của nó là một dải gũ, có từ thời Lê Thánh Tông. Dấu tích chứng minh cho tuổi đời ngôi nhà chính là dòng chữ Hán "Lê Triều Hồng Đức lục niên Ất Mùi", được khắc rõ trên xà ngang ngôi nhà.

 

"Về gốc gác ngôi nhà, các cụ nhà tôi kể lại rằng: ngày xưa, ông Đô đài ngự sử Nguyễn Kiều là chồng của bà Đoàn Thị Điểm, trong một lần đến nhà một vị quan trong triều chơi, thấy vị quan này chê dải gũ này thấp, đang có ý định sai quân lính phá đi để dựng một dải gũ mới, ông liền ngỏ ý xin về. Dải gũ này là một ngôi nhà đôi nên khi xin về, một cái ông dựng làm đình Phú Xá, một cái ông làm nhà. Ngôi nhà dựng làm đình Phú Xá vào thời chiến tranh chống Pháp (1949) đã bị địch đốt mất, chỉ còn lại ngôi nhà này".

 

"Ngôi nhà này cũng từng được con cháu trong dòng họ Nguyễn lưu giữ rất cẩn thận. Nhưng đến những năm đầu thế kỷ XX do làm ăn sa sút nên họ bán lại cho một địa chủ ở Vĩnh Phú. Ông địa chủ này sau khi mua lại ngôi nhà, chưa kịp dựng đã chuyển nhượng lại cho chủ khác. Ngôi nhà do đó mà đã qua tay rất nhiều đời chủ. Tuy nhiên, trong số các chủ mua lại từ con cháu dòng họ Nguyễn, chủ nào cũng chưa kịp dựng thì đã bán thế nên ngôi nhà vẫn còn giữ được nguyên vẹn hệ thống cột kèo, câu đối, hoành phi... Đến đời ông nội tôi, khi lên làng trên chơi thấy ngôi nhà đẹp đã ngỏ ý mua lại với giá 100 quan tiền và đem về dựng ở đây. Dựng ở đây như vậy là đã hơn 100 năm rồi".

 

Cũng theo ông Oanh: "Ngôi nhà được các cụ nhà ông dựng lại trên đất này đúng vào thời điểm Hà Nội bắc cầu Long Biên. Cách đây vài năm, con cháu dòng họ Nguyễn, là hậu duệ của Đô đài ngự sử Nguyễn Kiều từng đến đặt vấn đề mua lại ngôi với giá 600 triệu đồng. Nếu đồng ý bán, họ sẽ huy động nhân lực đến gỡ cột mang về nền đất cũ của dòng họ để làm nhà thờ họ. Lúc đầu con trai ông cứ thuyết phục ông bán để lấy tiền làm một căn nhà cao tầng ở khu đất trống trước nhà, cho mọi người có chỗ ra vào vì mấy thế hệ "đụng chạm" nhau trong nhà này quá chật chội. Thời điểm đó 600 triệu là to lắm rồi. Ngần đó số tiền có thể làm một căn biệt thự kiểu Pháp 3 tầng hoành tráng nhưng bà cụ nhà tôi không cho bán. Cuối cùng anh con trai đành chạy vạy vay mượn làm tạm căn nhà bên cạnh để cả nhà có chỗ trú ngụ, nhất là để thằng cháu đích tôn nó lấy vợ." - ông Oanh tâm sự thêm.

 

Ông Trần Hoàng Oanh đã kể về lai lịch ngôi nhà cho phóng viên.

 

 

Bao nhiêu năm qua, ngôi nhà cổ vẫn trầm mặc, vẹn nguyên giữa bao sự đổi thay của thời cuộc. Và có đến đây, có quan sát mới thấy được những nét kiến trúc độc đáo, những trầm tích văn hóa mà ngôi nhà này đang chứa đựng.

 

Tổng diện tích của toàn ngôi nhà khoảng 100m². Ngôi nhà được thiết kế theo phong cách truyền thống ba gian, hai chái. Ba gian giữa ngày xưa chỉ có một chức năng duy nhất, đó là nơi thờ cúng tổ tiên, nơi sinh hoạt tâm linh của tất cả các thành viên trong gia đình, nhất là vào các dịp lễ tết, giỗ chạp.

 

Tuy nhiên, sang thời cụ Lý Vỵ, do số lượng người trong gia đình ngày một tăng lên mà chỗ ở thì thiếu nên cụ đã quyết định cắt bớt ban thờ hai bên tả hữu để lấy chỗ sinh hoạt cho gia đình. Riêng gian giữa thì vẫn giữ nguyên ban thờ ba cấp, hai bên có khắc đôi chữ Hán cổ. Hai gian còn lại, gian bên trái nay được đặt thêm bộ bàn ghế để có chỗ tiếp khách còn gian bên phải đặt thêm chiếc giường đơn cho ông Oanh có chỗ ngả lưng. Trong ba gian này hiện còn giữ được 6 bức hoành phi và 8 đôi câu đối. Những đôi câu đối và hoành phi này đều mang nội dung giáo huấn, răn dạy con cháu sống hiếu thảo, chăm làm việc thiện, năng học hành... để rạng rỡ dòng tộc.

 

Gỗ ở các góc mái của ngôi nhà được cách điệu bằng hình rồng đầy sinh động.

 

Các gian nhà này được phân tách với nhau bởi hệ thống cột lim đồ sộ. Mỗi cột lim có đường kính khoảng 70 đến 80cm, cao khoảng 4,5m. Do kiểu kiến trúc ngày xưa thường làm nhà thấp nên khi dựng lại ngôi nhà này, cụ Phó Mỵ đã cho nối thêm 70cm ở phần chân của mỗi cột. Hiện nay, ngôi nhà vẫn còn giữ được tất cả 16 cột lim, cột nào cũng vẫn nguyên màu đen bóng nguyên thủy của gỗ. Phần gỗ ở mỗi góc mái chùa của ngôi nhà được chạm khắc nhiều hình đầu rồng cách điệu, rất mềm mại và tinh xảo. Các góc xà, cầu phong, mèn... trong nội thất ngôi nhà cũng được chạm khắc nhiều hình thù kỳ lạ. Nét chạm khắc rất ngọt và tinh, thể hiện đỉnh cao của nghệ thuật chạm khắc thời bấy giờ. Các đường hoành, cầu phong... lắp nối với nhau bằng mộng, chốt gỗ chứ không hề dùng đinh như thời nay. Thậm chí, tường của ngôi nhà ngày xưa cũng được làm bằng gỗ mít, rất chắc chắn. Và hiện trên nóc nhà hiện vẫn còn gác một cây sào, trên thân sào vẫn có các mộng, họa tiết, hoa văn, số đo.... dựa vào đó những người trong gia đình khẳng định ngôi nhà hoàn toàn được làm bằng thủ công.

 

Theo anh Trần Trung Liệt - con trai ông Oanh thì nếu gỡ phần tôn đang gác trên nhà thì sẽ còn rất nhiều hình ảnh chạm khắc ngộ nghĩnh, hiếm có nữa. Có một vài lần, anh định thuê các thợ mộc giỏi ở vùng Nam Hà, Nam Định về sửa lại một số nội thất theo ý mình nhưng các cụ cao niên trong họ ngăn cản nên lại thôi. Chỉ có duy nhất cách đây 10 năm, do nền nhà ngày xưa làm bằng đất lâu ngày bị xỉn đen nên anh mới cho lát lại bằng gạch đỏ.

 

Ngói của ngôi nhà là loại ngói lá đề, 20 năm đảo một lần. "Năm ngoái, tôi cứ nghĩ mấy cái mè trên lâu năm chắc sẽ bị hư hỏng nặng nên xẻ một ít gỗ định lên thay nhưng khi lên đảo ngói thì tất cả vẫn còn nguyên, không bị mục nát gì. Tất cả các mộng, chốt vẫn còn chắc chắn... Nhà này mùa đông thì ấm, mùa hè thì mát nên ai cũng thích ở đây" - anh Liệt cho hay.

 

Một nét độc đáo nữa của ngôi nhà là vì được dựng lại vào thời Pháp nên cụ Phó Mỵ đã cho xây thêm hai lò sưởi bằng bê tông ở hai chái hai bên. Hai chái này ngày xưa thông với ba gian giữa của ngôi nhà nhưng về sau được ngăn lại bằng gỗ mít, làm không gian riêng cho các thế hệ gia đình sinh hoạt. Hiện hai lò sưởi vẫn còn nhưng gia đình không còn sử dụng.

 

Trước đây, ngôi nhà là điểm nhấn của một khuôn viên rộng tới 5 sào Bắc Bộ nhưng đến đời cụ Lý Vỵ thì khuôn viên đó bị thu hẹp dần do ông sẻ đất để chia cho những người thân trong gia đình. Và cũng vì ngôi nhà quá nhỏ, không đủ cho mấy thế hệ chung sống nên anh Trần Trung Liệt đã buộc phải làm căn nhà ba tầng ở phía bên phải ngôi nhà này. Tuy ngôi nhà ba tầng giải quyết được nhu cầu sinh hoạt cho các thế hệ sau nhưng lại phá vỡ đi khuôn viên cổ kính của ngôi nhà.

 

"Ngôi nhà được các cụ nhà ông dựng lại trên đất này đúng vào thời điểm Hà Nội bắc cầu Long Biên. Cách đây vài năm, con cháu dòng họ Nguyễn, là hậu duệ của Đô đài ngự sử Nguyễn Kiều từng đến đặt vấn đề mua lại ngôi với giá 600 triệu đồng. Nếu đồng ý bán, họ sẽ huy động nhân lực đến gỡ cột mang về nền đất cũ của dòng họ để làm nhà thờ họ.   Lúc đầu con trai ông cứ thuyết phục ông bán để lấy tiền làm một căn nhà cao tầng ở khu đất trống trước nhà, cho mọi người có chỗ ra vào vì mấy thế hệ "đụng chạm" nhau trong nhà này quá chật chội. Thời điểm đó 600 triệu là to lắm rồi. Ngần đó số tiền có thể làm một căn biệt thự kiểu Pháp 3 tầng hoành tráng nhưng bà cụ nhà tôi không cho bán…"