Di cốt người cổ trong hang động núi lửa ở Tây Nguyên: Phát hiện độc đáo duy nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á

PGS.TS Nguyễn Lân Cường giới thiệu di cốt người được tìm thấy tại nơi khai quật.

Một bước ngoặt của ngành khảo cổ

Năm 2017, dựa trên những dấu hiệu rất khả quan về tiềm năng di chỉ khảo cổ của khu vực nghiên cứu, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã giao cho TS La Thế Phúc chủ trì đề tài: “Điều tra tìm kiếm di chỉ khảo cổ trong Công viên địa chất núi lửa Krông Nô, Đắk Nông”. Trong quá trình thực hiện đề tài và khai quật, lần đầu tiên các nhà khoa học đã phát hiện tại đây các di chỉ khảo cổ tiền sử. Bắt gặp phổ biến là các di vật như: Mảnh gốm, công cụ đá, mảnh tước, xương răng động vật, vỏ nhuyễn thể và thổ hoàng. Bên cạnh đó còn phát hiện vết tích của bếp lửa do người tiền sử sử dụng để lại.

Kết quả khai quật đã ghi nhận trong hang động núi lửa này còn bảo lưu dấu tích văn hóa, mộ táng và các hoạt động sống của các bộ lạc thời tiền sử: Sớm nhất có thể sơ kỳ Đá mới, tiếp sau là cư dân trung kỳ Đá mới mới đây khoảng 6.000 - 7.000 năm và cuối cùng con người rời hang vào hậu kỳ Đá mới - sơ kỳ Kim khí cách đây khoảng 3.000 năm.

Đặc biệt, quá trình khai quật còn phát hiện được 3 di cốt người trong hang động núi lửa, trong đó có 2 di cốt người trưởng thành và một di cốt trẻ em khoảng 4 tuổi, sống ở niên đại cách đây khoảng 7.000 năm.

Cụ thể, tháng 3/2018, nhóm khai quật phát hiện một chiếc răng khôn bên phải hàm trên của người xen lẫn các công cụ đá, xương động vật. Tuy nhiên, mặt nhai của chiếc răng cho thấy đúng răng người nhưng khác biệt là chiếc răng lại có đến 4 chân răng trong khi răng thường chỉ có từ 1-2 chân.

PGS. TS Nguyễn Lân Cường, Hội Khảo cổ học Việt Nam đang tiếp cận di cốt người tiền sử được xác định an táng lúc 4 tuổi.

Từ những nghi ngờ này, PGS.TS Nguyễn Lân Cường - Tổng Thư ký Hội khảo cổ học Việt Nam, đồng thời là người trực tiếp tham gia quá trình khai quật đã gửi hình ảnh cho người bạn là GS.TS Hirofumi Matsumura (Nhật Bản) và nhận được câu trả lời xác nhận đây đúng là răng người cổ.

Đến ngày 22/3, khi đào ở vách tây của hang C6-1, nhóm khai quật đã phát hiện một đoạn xương đùi và xương chày của một cá thể trưởng thành. Hai ngày sau, nhóm khai quật tiếp tục phát hiện được bộ xương trẻ em. Bộ xương này được xác định của một em bé gái 4 tuổi. PGS.TS Nguyễn Lân Cường đã tháo dỡ từng phần của hộp sọ và các phần khác của xương. Hộp sọ vỡ thành hơn 100 mảnh, còn giữ lại ở hàm trên 9 răng sữa, hàm dưới 8 răng sữa. Một điều đáng chú ý là vì đây là sọ của trẻ em 4 tuổi nhưng răng cửa sữa mòn vẹt.

Ngoài ra, các nhà khoa học tiếp cận nghiên cứu đã tìm thấy ít nhất 3 di cốt người và hàng vạn vỏ ốc biển cùng số lượng lớn di vật bằng đá, gốm...

Cần có hành lang pháp lý bảo vệ, bảo tồn và phát huy di sản

Một số di vật tìm thấy được trưng bày.

Chia sẻ về phát hiện đặc biệt này, PGS.TS Nguyễn Lân Cường cho biết: “Hơn 50 năm nghiên cứu khảo cổ, tôi chưa bao giờ phát hiện được một mẩu xương chứ đừng nói là một chiếc răng người hay di cốt người tiền sử ở khu vực Tây Nguyên - nhất lại là trong hang núi lửa. Vì thế, ngay sau khi tìm được di cốt trẻ em, tôi lập tức gửi thông tin sang các nước như: Mỹ, Pháp, Indonesia, Trung Quốc và Nhật Bản. Trong đó, tôi trình bày rõ ràng về việc tìm thấy di cốt người trong hang núi lửa, các nhà khảo cổ các nước đều tỏ ra ngạc nhiên và không tin điều đó vì ai cũng biết môi trường trong hang núi lửa không thể nào là điều kiện cho con người sinh sống. Cho đến khi tôi gửi tư liệu quá trình khai quật sang thì họ rất bất ngờ và chúc mừng vì đây là trường hợp đầu tiên, chưa từng có. Vì vậy, đây có thể coi là bước ngoặt của ngành cổ nhân học của Việt Nam”.

Về việc tại sao trên vùng đất này có rất nhiều địa điểm khảo cổ bên ngoài nhưng chưa tìm thấy di tích người mà lại tìm thấy di chỉ khảo cổ trong hang động núi lửa, TS La Thế Phúc lý giải: “Đối với môi trường bên ngoài, do biên độ giao động nhiệt lớn kích thích quá trình thoái hóa và hệ vi sinh vật phân hủy nhanh chóng. Trong khi đó, trong hang động, điều kiện nhiệt độ bình ổn dao động từ 22-26 độ C, hơn nữa hệ vi sinh vật nghèo, thấp hơn bên ngoài đến hàng chục nghìn lần nên tốc độ phân hủy hữu cơ rất chậm”.

Ông Phúc cũng cho biết thêm, mục tiêu của quá trình nghiên cứu để xác định cư dân tiền sử ngày trước sống như thế nào, sinh hoạt hàng ngày ra sao, tại sao những di chỉ để lại nhiều mảnh tước (công cụ bằng đá người tiền sử chế tác phục vụ cuộc sống). Phát hiện bất ngờ di cốt người tiền sử tại đây chính là thành công ngoài mong đợi.

Từ đó, các chuyên gia cũng kiến nghị, di chỉ khảo cổ hang động núi lửa ở Krông Nô là di sản độc đáo duy nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á, vì vậy cần có những hành lang pháp lý bảo vệ, bảo tồn và phát huy di sản. Trước mắt, cần lập hồ sơ xếp hạng cấp tỉnh, tiến tới cấp quốc gia/quốc gia đặc biệt. Đồng thời, hiện vật khai quật được cần bảo quản lưu giữ cẩn mật trong điều kiện tối ưu để bảo quản được lâu dài. Tiếp theo, cần tiếp tục mở rộng diện tích khai quật, phân tích ADN, giám định thành phần chủng tộc người, làm rõ chủ nhân các nền văn hóa cổ nơi đây, đi sâu phân tích niên đại tuyệt đối, bào tử phấn hoa, cổ từ cảm… phác họa quá khứ xa xưa của cư dân tiền sử trên đất Đắk Nông.

Ngọc Mai