Di sản văn hóa và tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng nơi làng cổ Bắc Biên

Khi viễn khách tìm về "hồn cốt" Thăng Long nơi xóm bãi

Nếu lấy phố cổ Hà Nội làm hồng tâm, chỉ cần vượt qua cây cầu Chương Dương hay Long Biên sang bờ tả ngạn, du khách sẽ chạm ngay vào một không gian hoàn toàn tách biệt với nhịp sống hối hả của đô thị nhộn nhịp. Đó là làng cổ Phúc Xá - Bắc Biên, dải đất phù sa mang hình hài của một "ốc đảo xanh" hiền hòa ôm lấy dòng sông Hồng cuộn đỏ.

Đối với khách du lịch, đặc biệt là các nhóm khách quốc tế thuộc phân khúc cao cấp – những người lưu trú tại hệ thống khách sạn 5 sao tại Hà Nội và luôn tìm kiếm các giá trị trải nghiệm văn hóa nguyên bản, làng Bắc Biên chính là một khám phá bất ngờ và đầy quyến rũ ngay giữa lòng Thủ đô.

Những ngày đầu tháng 6/2026, chúng tôi có dịp ghé làng Bắc Biên, theo chân đoàn khách du lịch gồm 5 thành viên trong một gia đình đến từ Iceland xa xôi để cảm nhận trọn vẹn sức hút kỳ lạ của mảnh đất ven sông này. Hành trình bắt đầu từ sáng sớm bằng hoạt động đạp xe dạo quanh làng. Dưới sự dẫn dắt của anh hướng dẫn viên Đản Trần, đoàn khách thong thả lăn bánh qua chiếc cổng làng Phúc Xá rêu phong, nơi khắc dòng chữ Hán cổ ngợi ca vùng đất địa linh nhân kiệt.

Giữa không gian thoáng đãng của buổi sớm, những vị khách phương xa trầm trồ trước sự tương phản thú vị: Một bên là dòng sông Hồng cuộn đỏ phù sa ngút ngàn, một bên là nếp làng cổ kính với những ngôi nhà gạch trần phủ kín dây leo xanh mướt.

Điểm nhấn sâu sắc nhất là hành trình ghé thăm một gia đình điển hình với 4 thế hệ cùng chung sống tại làng. Bước qua bậc thềm đá mộc mạc, đoàn khách được gia chủ đón tiếp bằng nụ cười nồng hậu và những cái bắt tay ấm áp. Tại gian chính trang trọng, nơi đặt bàn thờ gia tiên trầm mặc nghi ngút hương trầm, du khách được giới thiệu về truyền thống thờ cúng tổ tiên – sợi dây kết dính đạo đức và là nét văn hóa tâm linh cốt lõi của người Việt.

Người cha trong đoàn khách Iceland xúc động chia sẻ, ở đất nước công nghiệp của họ, các thế hệ thường sống tách biệt; việc được chứng kiến một đại gia đình nhiều thế hệ chung sống, cùng nhau gìn giữ nếp nhà như ở Bắc Biên là một trải nghiệm vô cùng ý nghĩa và đáng học hỏi.

Sau phần tham quan, cả đoàn cùng quây quần bên chiếc bàn gỗ thưởng thức trà xanh ấm nóng và những đĩa vải chín mọng đầu mùa. Những câu chuyện cứ thế nối dài, từ lịch sử lập làng An Xá thời vua Lý Thái Tổ, câu chuyện kiên cường bám sông giữ đất qua các mùa lũ lụt, cho đến những nét tương đồng và khác biệt về khí hậu, đời sống giữa hai quốc gia.

Anh Đản Trần chia sẻ: "Khách du lịch phương Tây, đặc biệt là các nhóm khách gia đình, hoàn toàn không thích những điểm du lịch được sắp đặt sẵn một cách thương mại hóa. Cái họ tìm kiếm là sự tương tác chân thực với người dân bản địa. Họ muốn được đạp xe qua những con ngõ nhỏ ngoằn ngoèo, ngửi thấy mùi khói bếp, nhìn thấy cụ già ngồi bỏm bẻm nhai trầu bên hiên nhà, nghe kể về lịch sử dòng tộc. Làng Bắc Biên có thừa những chất liệu sống động đó. Lối cấu trúc dòng tộc bền chặt và lòng hiếu khách tự nhiên của người dân chính là thứ tài nguyên du lịch xa xỉ nhất mà không một công viên chủ đề hiện đại nào có thể sao chép được".

Sự hài lòng của viễn khách không đơn thuần là hiện tượng ngẫu nhiên, tự phát. Nhìn từ góc độ quản lý, đó là kết quả tất yếu khi những giá trị nguyên bản của làng cổ chạm đúng vào dòng chảy chiến lược và bệ đỡ chính sách mà chính quyền Thủ đô đang nỗ lực kiến tạo suốt thời gian qua.

Nghị quyết số 09-NQ/TU của Thành ủy về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn tới năm 2045” và các cơ chế khuyến khích du lịch nông nghiệp, sinh thái nông thôn của HĐND Thành phố đã mở ra một hành lang pháp lý thông thoáng cho các vùng ngoại thành. Chính bệ đỡ mạnh mẽ này đã biến những trăn trở tự phát của người dân trước đây thành một kế hoạch hành động có cơ sở khoa học và pháp lý vững chắc.

Kho tàng di sản nghìn năm và thế mạnh của làng Bắc Biên

Để chuyển hóa kho tàng di sản nghìn năm này thành động lực phát triển kinh tế bền vững, trước hết cần giải mã hệ tài nguyên văn hóa, lịch sử và vị trí địa lý độc bản mà Bắc Biên đang sở hữu. Nơi đây không phải là một vùng đất nông nghiệp thông thường, mà là một vùng lõi di sản có cấu trúc kết nối chặt chẽ với lịch sử Thăng Long - Hà Nội.

Cốt lõi của hệ tài nguyên này là cụm di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia gồm đình Phúc Xá và chùa Phúc Xá. Đình Phúc Xá cổ kính phụng thờ các vị Thành Hoàng Làng và Thái úy Việt quốc công Lý Thường Kiệt, vị anh hùng dân tộc kiệt xuất viết nên bài thơ thần Nam quốc sơn hà.

Trong khi đó, ngôi chùa Phúc Xá trầm mặc đang lưu giữ chiếc Chuông đồng cổ An Xá – Bảo vật Quốc gia được công nhận đầu năm 2026 với di sản đúc khắc chìm 9 đạo sắc phong phong kiến. Sức sống của Bắc Biên còn nằm ở lễ hội truyền thống diễn ra từ mùng 6 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch với nghi thức rước nước tế thánh độc nhất vô nhị giữa dòng sông Mẹ, cùng Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO vinh danh.

Đánh giá về tiềm năng tự thân của làng cổ, anh Nguyễn Ngọc Ánh – Giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại và Dịch vụ Phương Nam phân tích: "Thế mạnh lớn nhất của làng Bắc Biên chính là vị trí địa lý độc bản và tính nguyên bản của không gian hình thể làng cổ. Chỉ cách Hồ Gươm chưa đầy 10 phút di chuyển, nhưng khi bước qua cổng làng, du khách như lạc vào một thế giới khác. Tiềm năng của làng nằm ở việc khai thác các giá trị tự thân. Sự hiện diện của cụm di tích Quốc gia, câu chuyện về vị anh hùng Lý Thường Kiệt và Bảo vật Quốc gia Chuông cổ An Xá chính là 'thương hiệu lõi' để Bắc Biên trở thành một điểm đến kiểu mẫu về du lịch cộng đồng bền vững, tạo sức cạnh tranh sòng phẳng với Đường Lâm hay Bát Tràng".

Đồng quan điểm, dưới góc nhìn của một người con bản địa đang trực tiếp làm nghề, anh Mạc Hùng Cường – cư dân làng Bắc Biên, hiện đang công tác tại một công ty du lịch kiêm phụ trách dự án tình nguyện về phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương – chia sẻ:

“Qua quá trình công tác và trải nghiệm thực tế tại nhiều quốc gia như Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Ý…, tôi nhận thấy các nước đã khai thác rất hiệu quả những ngôi làng có lịch sử lâu đời, nơi cộng đồng cư dân vẫn sinh sống qua nhiều thế hệ. Các mô hình như ‘làng du lịch cộng đồng’, ‘làng trong phố’ tạo sức hút lớn với du khách quốc tế, bởi đó là nơi văn hóa bản địa được bảo tồn và giới thiệu một cách chân thực, sinh động.

Làng Bắc Biên có đầy đủ điều kiện thuận lợi để phát triển theo hướng này. Ngoài hệ thống đình chùa di tích cấp quốc gia và Bảo vật quốc gia Chuông cổ An Xá, làng còn lưu giữ hệ thống đền thờ Tướng quân Đào Kỳ, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, cùng sự hiện diện của nhiều dòng họ gắn bó lâu đời như họ Ngô, họ Nguyễn Phú, họ Lê Đăng… Đặc biệt, nơi đây tự hào là quê hương của vị anh hùng dân tộc kiệt xuất Lý Thường Kiệt.

Bên cạnh bề dày văn hóa, Bắc Biên sở hữu vị trí đắc địa khi nằm bên trục du lịch sông Hồng, cách phố cổ Hà Nội chỉ hơn 2km và cách cầu Long Biên lịch sử khoảng 1km. Đây là cơ sở lý tưởng để phát triển đa dạng các loại hình từ du lịch cộng đồng, văn hóa - lịch sử, tâm linh, đến du lịch giáo dục truyền thống, du lịch MICE và lưu trú trải nghiệm ngay trong lòng đô thị. Trong thời gian tới, chúng tôi mong muốn được xin ý kiến và phối hợp với chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn cùng cộng đồng dân cư để nghiên cứu, đề xuất và đồng hành phát triển du lịch làng Bắc Biên, góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản của phường Bồ Đề nói riêng và thành phố Hà Nội nói chung.

Sự kết hợp giữa yếu tố lịch sử hào hùng, kiến trúc tâm linh cổ kính và cảnh quan thiên nhiên bãi bồi ven sông tạo cho Bắc Biên một thế đứng vững chãi để tự tin bước vào sân chơi kinh tế di sản.

Đánh thức nội tại và khát vọng an cư

Khát vọng xây dựng một nền kinh tế di sản dựa trên nguyên tắc đặt người dân làm trung tâm tại Bắc Biên hoàn toàn có thể hiện thực hóa bằng một trục sản phẩm đa tầng, kết nối chặt chẽ giữa văn hóa phi vật thể và sinh thái tự nhiên.

Theo anh Nguyễn Ngọc Ánh, hệ sản phẩm cốt lõi đầu tiên là Văn hóa - Tâm linh kết hợp Giáo dục truyền thống. Trục nội dung này biến cụm di tích cổ kính thành không gian học sử trực quan cho thế hệ trẻ, đồng thời mở ra cánh cửa di sản phi vật thể đầy mê hoặc với nghi thức hầu đồng tại các phủ, đền trong làng. Đối với du khách quốc tế, đây là một "thỏi nam châm" có sức hút mãnh liệt nhờ sự kết hợp lộng lẫy, nguyên bản giữa âm nhạc hát văn huyền bí, những điệu múa thiêng uyển chuyển và trang phục đa sắc màu.

Tiếp nối mạch tâm linh là tầng sản phẩm thứ hai hướng đến sinh kế và dòng tiền trực tiếp cho các hộ gia đình qua Du lịch Trải nghiệm thực tế. Trục dịch vụ này được thiết kế thành một hành trình khép kín: phát triển homestay nhà vườn giúp du khách sống chậm ngoài đê; triển khai mô hình "home meal" để du khách cùng chủ nhà đi chợ, nấu nướng và thưởng thức nông sản trù phú của bãi bồi; cuối cùng là khai thác các chương trình team building, đạp xe để tận dụng không gian xanh rộng lớn ngoài đê sông Hồng. Mạch giá trị này tiếp tục được mở rộng thông qua không gian giao lưu sinh vật cảnh, hội làng gắn với nghi lễ rước nước, hay các điểm check-in văn minh của giới trẻ như quán cafe nghệ thuật, studio phim trường tự nhiên hài hòa với kiến trúc bản địa.

Để chuỗi dịch vụ đa tầng này vận hành hiệu quả, lộ trình đưa các ý tưởng vào đời sống đòi hỏi một sự chuẩn bị khoa học qua từng bước đi cụ thể. Khởi đầu là việc chủ động xin ý kiến định hướng cùng sự phê duyệt từ chính quyền địa phương nhằm thiết lập hành lang pháp lý vững chắc cho mô hình thí điểm. Tiếp theo, địa phương phối hợp với các chuyên gia lữ hành, đơn vị chuyên môn để xây dựng phương án vận hành chi tiết và chuẩn hóa quy trình dịch vụ, trước khi trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt khung đề án.

Bước đi then chốt quyết định sự thành bại là công tác tập huấn các nguồn lực nội bộ, đào tạo kỹ năng đón tiếp, cung cách phục vụ và ngoại ngữ giao tiếp cơ bản cho chính những người nông dân, các bậc bô lão để giữ nguyên vẹn nét chân thực, hiếu khách bản địa. Cuối cùng, làng cổ sẽ chính thức bấm nút triển khai thực tế trên nền tảng các nhóm sản phẩm đang có lợi thế tự thân vững chắc.

"Đặt trong đại cuộc phát triển của Thủ đô, mô hình du lịch cộng đồng tại Bắc Biên chính là một mảnh ghép tinh hoa, chứng minh rằng di sản nghìn năm và đô thị hiện đại hoàn toàn có thể tìm thấy một tiếng nói chung, một sự hòa quyện hoàn hảo để cùng đưa dân tộc vươn mình", anh Ánh nhấn mạnh.

Nhìn vào bức tranh tổng thể, việc phát triển du lịch cộng đồng tại làng cổ Bắc Biên hoàn toàn hài hòa với tầm nhìn chiến lược của Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng nhằm biến dòng "sông Mẹ" trở thành trung tâm không gian xanh của Thủ đô trong thế kỷ mới. Phát triển du lịch cộng đồng chính là chìa khóa vàng để giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn và phát triển, giữa lợi ích của Nhà nước và sinh kế lâu dài của nhân dân, đưa di sản nghìn năm bứt phá và tỏa sáng kiêu hãnh trong kỷ nguyên mới.

Đánh thức 'viên ngọc ẩn' bên bờ sông Hồng: Di sản văn hóa và tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng nơi làng cổ Bắc Biên

Siêu dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng: Tâm tư người dân làng Bắc Biên và bài toán 'an dân' nơi lõi di sản

GĐXH - Dự án đầu tư xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng hứa hẹn sẽ mở ra tương lai đô thị hiện đại cho Thủ đô. Tuy nhiên, dự án cũng mang lại nỗi lo âu, thấp thỏm cho hàng ngàn cư dân làng Bắc Biên (phường Bồ Đề, TP Hà Nội) trước thông tin phải di dời, nhường đất để thực hiện dự án...