Độc đáo lễ Kỳ Phúc ở quê hương Bà chúa thơ Nôm

Lễ Kỳ Phúc được phục dựng sau hàng chục năm gián đoạn. Ảnh: T.G

Hội chúc phúc ở ngôi làng 635 tuổi

Làng Quỳnh, nay là xã Quỳnh Đôi đã có 635 năm tuổi. Nơi đây vẫn còn lưu dấu tích một làng quê Việt thuần khiết, có đền thờ Thành Hoàng làng linh thiêng, có đình làng cổ kính, có những ngôi nhà cổ tồn tại hàng thế kỷ. Hàng mấy trăm năm nay, làng Quỳnh có nhiều hoạt động lễ, hội phong phú và đa dạng. Đặc biệt vào dịp đầu Xuân hàng năm, làng tổ chức lễ Kỳ Phúc vào ngày mùng 9 và mùng 10 Tết.

Năm nay, trong tiết trời xuân mưa lất phất bay, lễ Kỳ Phúc bắt đầu từ lúc 6h sáng tại Đền Thần và sân đình làng. Phần lễ gồm: Khai quang - cáo yết, rước kiệu, lễ tạ, cầu an, dâng hương, lễ tất. Phần tế lễ tổ chức long trọng, trang nghiêm, thực hiện theo nghi lễ truyền thống thành kính, giữ gìn, bảo tồn nét đẹp văn hoá trong tế lễ. Lực lượng tham gia lễ hội lên tới hàng nghìn người. Nét đặc sắc của phần lễ chính là phần diễn xướng treo thư họa viết những câu nổi tiếng ca ngợi làng Quỳnh Đôi, những vị tiến sỹ, văn nhân nổi danh xưa nay của làng. Đặc biệt, phần diễn xướng treo chữ “Quỳnh” nhắc tới truyền thống hiếu học, lịch sử đỗ đạt và nghề “làm thầy” của làng Quỳnh.

“Đây là một lễ hội có giá trị lịch sử văn hóa truyền thống đặc trưng, thể hiện chiều sâu và độ dày về văn hóa của cộng đồng, mang đậm bản sắc của một làng quê có chiều dài lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển hơn 600 năm. Lễ hội là dịp để con cháu trong cộng đồng các dòng họ tỏ lòng tri ân, tưởng nhớ tới công lao của các thế hệ cha ông đã có công khai cơ lập làng, cầu quốc thái dân an. Do chiến tranh và do bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ mà lễ Kỳ Phúc bị gián đoạn từ sau năm 1945. Nay, nét văn hóa này phục dựng, hơn ai hết những người cao tuổi trong làng rất phấn khởi”, nhà nghiên cứu Hồ Đức Vấn cho biết.

Ông Hồ Đức Vấn năm nay 84 tuổi nhưng từ thuở nhỏ đã được dự lễ Kỳ Phúc của làng. “Ngày trước điều kiện không được như bây giờ nhưng lễ hội này vẫn được các cụ tổ chức trang trọng”, ông Vấn nói. Về việc phục dựng lễ hội độc đáo này, ông Vấn bảo, ông và một số người khác đã có ý tưởng từ những năm 90 thế kỷ trước. “Công đầu phải nói đến nhà nghiên cứu Hồ Sỹ Bằng, nguyên Viện trưởng Viện Quan hệ quốc tế, Viện Nghiên cứu Chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh. Ông Bằng là người con của làng, là người kêu gọi và đề xuất với địa phương phục dựng lễ hội”.

Quỹ khuyến học có từ gần 400 năm trước

Thế hệ trẻ náo nức trong lễ hội của làng những ngày đầu xuân.

Nói đến quỹ khuyến học, ở đâu cũng có. Nhưng quỹ khuyến học làng Quỳnh độc đáo ở chỗ có tuổi đời đã hàng trăm năm. Hương ước làng được xây dựng từ năm 1638, trong đó giáo dục khuyến học được coi là một trong 5 nội dung quan trọng được đề cập. Đọc cuốn “Về hương ước lệ làng” (NXB Chính trị Quốc gia 1998) chúng tôi nhận thấy, cùng với hương ước nhiều làng như Mộ Trạch ở Hải Dương, Hương Đoan ở Hưng Yên, Ỷ La ở Hà Đông, có thể thấy qua hương ước Quỳnh Đôi, sự khuyến học khuyến tài được đề cao và ra đời vào loại sớm nhất Việt Nam.

Qua nhiều nhà nghiên cứu, chúng tôi được biết sở dĩ ngôi làng này có hội khuyến học từ thế kỷ XVII bởi nội dung này được người Quỳnh Đôi xây dựng trong khoán ước, điều lệ làng. Văn hội còn được gọi là Hội Tư văn do các học sĩ đứng đầu. Hội Tư văn đề ra 7 nhiệm vụ, trong đó việc học hành là số một.

Bây giờ về Quỳnh Đôi, chẳng mấy người trẻ biết về Hội Tư văn của ông cha ngày trước. Nhưng về truyền thống hiếu học thì người làng vẫn giữ được vẹn nguyên. Quỹ khuyến học ngôi làng cổ này bây giờ hoạt động không có sự khác biệt nào so với hàng trăm, hàng nghìn quỹ khuyến học khắp cả nước khác. Hội khuyến học của làng hoạt động phần lớn nhờ quỹ khen thưởng do con em làm ăn xa gần đóng góp.

Người làng vẫn nói vui với nhau rằng, đầu xuân năm mới là mùa… khuyến học. Mặc dù mức thưởng của Hội khuyến học làng không nhiều nhưng là sự động viên, khích lệ tinh thần rất lớn đối với các lớp lớp học sinh trong làng. Hội khuyến học của làng tổ chức buổi lễ trao thưởng giản dị nhưng rất trang trọng. Những buổi lễ khen thưởng dành cho học sinh giỏi cấp tỉnh, huyện và học sinh đỗ cao đẳng, đại học hàng năm đều trở thành ngày hội. Buổi trao thưởng được phát thanh  trực tiếp trên đài truyền thanh xã và được tất cả mọi người quan tâm. Điều đặc biệt, sự khuyến học hoạt động ở mọi cấp độ. Thôn xóm cũng có quỹ khuyến học, liên gia và dòng họ cũng đều có.

Ngày đầu tháng Giêng về Quỳnh Đôi vô cùng đông vui náo nhiệt. Nhưng sự đông đúc đó nhanh chóng qua đi cùng với lễ tết, làng quê lại thanh bình và vắng vẻ. Nhiều người làng nửa đùa nửa thật: Làng toàn người già. Quả vậy, thanh niên ở lại làng rất ít. Những người trẻ là con em Quỳnh Đôi phần lớn đang theo học các trường cao đẳng, đại học trên thành phố, rồi những người đó cũng ở lại đó làm việc. Thanh niên ở lại làng neo người đến mức, Chi đoàn xóm 4 chỉ có 3 người hoạt động thường xuyên. 7 xóm còn lại của làng cũng chung hoàn cảnh đó. Mỗi năm một lần đông vui vào dịp này, nhưng không một người cao tuổi nào lại cảm thấy buồn vì sự vắng vẻ người trẻ ở làng, bởi con em họ lại lên đường làm việc, để mùa xuân sau lại trở về đoàn tụ.

Nguyễn Quang Thành