Độc đáo tục rửa trứng gà ở suối thiêng của người Ơ Đu

Đó là một trong những nghi lễ đặc sắc nhất trong lễ đón tiếng sấm đầu năm của cộng đồng Ơ Đu, 1 trong 5 dân tộc ít người nhất Việt Nam.

Mang trứng gà ra suối "rửa xui"

Trong quan niệm của người Ơ Đu, tiếng sấm đầu tiên trong năm là tín hiệu đất trời chuyển mùa, đánh thức cây cối, muông thú và mở ra một chu kỳ sản xuất mới. Sau đêm có tiếng sấm, từ sáng sớm, người dân trong bản cùng mang nồi niêu, dao, gùi, mâm bát… ra suối Nậm Ngân phía sau bản để thực hiện nghi thức "rửa xui".

Giữa dòng nước mát lạnh của con suối thiêng, người già, trẻ nhỏ đều cầm trên tay những quả trứng gà đã luộc chín, nhẹ nhàng nhúng xuống nước rồi lau rửa nhiều lần.

Theo già làng Lo Thanh Bình, nghi thức rửa trứng gà là phần không thể thiếu trong lễ đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu từ nhiều đời nay. "Người dân rửa trứng để cầu mong sự sinh sôi, mùa màng bội thu, chăn nuôi thuận lợi, cây cối trên rừng phát triển", ông Bình nói.

Với người Ơ Đu, quả trứng tượng trưng cho mầm sống, cho sự khởi đầu tròn đầy và viên mãn. Sau nghi thức "rửa xui", những quả trứng luộc được người lớn trao cho trẻ em và người cao tuổi trong bản như một món quà đầu năm. Người già nhận trứng với mong muốn khỏe mạnh, sống lâu, minh mẫn. Trẻ nhỏ được gửi gắm hy vọng mau lớn, chăm ngoan và gặp nhiều may mắn.

Theo thầy mo Lo Văn Cường, trong lễ cúng tổ tiên và cúng vía cho dân bản luôn có một quả trứng gà luộc nguyên vỏ đặt trên mâm lễ. Sau khi kết thúc nghi lễ, quả trứng ấy sẽ được bóc chia cho trẻ nhỏ trước khi thực hiện các nghi thức tiếp theo như đặt tên, nhập họ hay buộc chỉ cổ tay. "Người lớn gửi vào đó mong ước các cháu khỏe mạnh, tâm hồn trong sáng, cuộc đời tròn đầy như quả trứng", ông Cường nói.

Món ăn đầu tiên sau tiếng sấm

Không chỉ xuất hiện trong nghi lễ, trứng gà luộc còn là món ăn quen thuộc trong ngày đón tiếng sấm đầu năm của người Ơ Đu. Theo người dân bản Văng Môn, mỗi gia đình đều luộc trứng để ăn hoặc mang theo khi tham gia lễ hội. Nhà ít nhất cũng chuẩn bị đủ số trứng cho các thành viên trong gia đình.

Lý giải về phong tục này, thầy mo Lo Văn Cường cho biết trong quan niệm dân gian của người Ơ Đu, tiếng sấm là lời gọi của thần trời, thần mưa. Tiếng sấm đầu năm báo hiệu mùa mưa sắp đến, cây cối bắt đầu sinh trưởng, mở đầu vụ sản xuất mới.

"Trứng gà luộc là thức ăn khởi sinh để con người hòa cùng nhịp vận động của đất trời", ông Cường nói.

Theo ông, người Ơ Đu chọn trứng gà vì đây là thực phẩm gần gũi, gắn với đời sống chăn nuôi của cộng đồng. Trứng được luộc nguyên quả để giữ hình dáng tròn đầy, biểu tượng của sự sống và sinh sôi.

Ông Lương Văn Thái, Trưởng bản Văng Môn cho biết, năm 2006, khi thực hiện chủ trương di dời để nhường đất xây dựng Nhà máy Thủy điện Bản Vẽ, đồng bào dân tộc Ơ Đu đã cùng nhau chuyển về sinh sống tại khu tái định cư bản Văng Môn. Sau gần hai thập kỷ, cuộc sống nơi đây đã có nhiều đổi thay rõ nét. Hiện bản có 29 hộ khá, giàu, 30 hộ đạt mức sống trung bình, số hộ nghèo giảm mạnh qua từng năm.

Điều đáng mừng hơn cả là người dân đã từng bước thay đổi tư duy sản xuất, biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào canh tác, chuyển đổi cây trồng, vật nuôi, không còn phụ thuộc vào độc canh cây lúa như trước. Đến nay, cả 99 hộ trong bản đều được công nhận gia đình văn hóa. Những ngôi nhà mới khang trang mọc lên, diện mạo bản làng ngày càng khởi sắc; các thiết chế văn hóa cộng đồng cũng được chính quyền địa phương và người dân quan tâm đầu tư, gìn giữ.

Đặc biệt, lễ đón tiếng sấm đầu năm, nét sinh hoạt văn hóa tâm linh độc đáo của đồng bào Ơ Đu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Đây không chỉ là niềm tự hào của người dân bản Văng Môn mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của một trong những dân tộc ít người nhất Việt Nam.

Bí ẩn lễ đón năm mới bằng tiếng sấm của dân tộc ít người nhất Việt Nam

GĐXH - Người Ơ Đu có nhiều phong tục tập quán rất đặc biệt. Họ là một trong những dân tộc ít người nhất ở Việt Nam hiện nay.