Đời sống hàng triệu công nhân chật vật: Chính sách bị... khiếm khuyết

“Nói không” với... công đoàn và thỏa ước tập thể

 

Người lao động bị thiệt do chính sách tiền lương chưa phù hợp. Ảnh: M.A

 

“Việc lao động phổ thông được “mặc cả” với chủ sử dụng lao động về tiền lương là... không tưởng. Việc này chỉ thành hiện thực khi đối tượng đi tìm việc là kĩ sư bằng cấp cao, có thâm niên. Công nhân lao động phổ thông như chúng em ai cũng biết lương tháng trên dưới 1,5 triệu đồng là quá thấp nhưng đi phỏng vấn gần nửa năm mà không tìm được việc nên đành chấp nhận. Với em, không chịu nổi mức lương quá thấp, bỏ việc công ty cũ đến nửa năm nay mà vẫn chưa tìm được việc mới”, chị Ngô Thị Hiến (thị trấn Quang Minh, Mê Linh, Hà Nội) cho biết.

 

Bộ luật Lao động quy định, tiền lương do hai bên thỏa thuận trong hợp đồng lao động và được trả theo năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc. Vậy nhưng, qua khảo sát của PV Báo GĐ&XH thì việc người lao động không được đàm phán mức tiền lương như chị Hiến là phổ biến. Nguyên nhân là do trình độ lao động phổ thông ở nước ta đang ở mức thấp nên không dám đòi hỏi mức lương cao. Mặt khác, trong nhiều nhà máy, xí nghiệp thì tổ chức công đoàn lại không “đủ sức” để bảo vệ công nhân. Theo số liệu điều tra của Bộ LĐTB&XH năm 2008, khối doanh nghiệp tư nhân chưa có công đoàn chiếm 52%, doanh nghiệp FDI là 19,5%. Thậm chí khối doanh nghiệp nhà nước cũng đang còn 2,6% “nói không” với công đoàn.

 

Việc “khuyết” tổ chức công đoàn cơ sở tất yếu sẽ không có thỏa ước lao động tập thể. Một nội dung quan trọng trong thỏa ước là nói về tiền lương, tiền thưởng, tiền phụ cấp. Qua thỏa ước cơ quan chức năng mới có cơ sở để xác định trách nhiệm các bên liên quan khi xảy ra tranh chấp lao động. Người lao động có cơ sở để bảo vệ quyền lợi của mình. Thực tế cho thấy, rất nhiều cuộc đình công, bãi công vào giữa năm 2010, đầu năm 2011 tại các KCN như Quang Minh (Mê Linh, Hà Nội), Nội Bài (Sóc Sơn, Hà Nội) là do không có thỏa ước lao động tập thể.

 

Từ việc không được đàm phán tiền lương, không có thỏa ước tập thể khiến cho tiền lương lao động trong các loại hình doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp tư nhân luôn thấp hơn với lao động nhà nước. Năm 2008, tiền lương doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp FDI chỉ bằng bằng 63,2% và 72,5% so với doanh nghiệp nhà nước.

 

Lương cơ bản hụt 50% so với thực tế

 

Nguyên nhân quan trọng nhất dẫn đến lương công nhân thấp là do xây dựng, thực hiện chính sách tiền lương tối thiểu còn nhiều khiếm khuyết. Đây là nhận định trong nghiên cứu của TS Bùi Ngọc Thanh, nguyên Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội về chính sách tiền lương hiện nay. TS Bùi Ngọc Thanh cho rằng, trong nhiều phương pháp tiếp cận mức lương tối thiểu, Nhà nước chỉ căn cứ chủ yếu vào khả năng ngân sách để quyết định, ít chú ý đến việc bảo đảm nhu cầu tối thiểu của người lao động có nuôi con (trong khi tiền lương của doanh nghiệp là do chính doanh nghiệp tạo ra, không phải lấy từ ngân sách nhà nước).

 

Do vậy, lương tối thiểu luôn thấp hơn thực tế nhu cầu tối thiểu khoảng 30%. Theo chính sách tiền lương tối thiểu ở Việt Nam, mức lương tối thiểu bảo đảm chi phí cho nhu cầu tối thiểu của người lao động có nuôi con năm 2008 là 792.000 đồng/tháng, năm 2010 là 924.000 đồng/tháng. Lý thuyết là vậy, còn thực tế mức lương tối thiểu được ban hành và áp dụng năm 2008 là 540.000 đồng/tháng, năm 2010 là 730.000 đồng/tháng.

 

Trong nghiên cứu của mình, TS Bùi Ngọc Thanh còn chỉ ra rằng thời điểm công bố thực hiện mức lương tối thiểu đã thấp lại còn muộn hơn thời điểm tính toán khoảng 3 năm. Theo đó, mức lương tối thiểu năm 2010 là 730.000 đồng/tháng, bằng với tính toán lương tối thiểu của năm 2007 theo dẫn chứng ở trên. Đó là chưa tính đến trượt giá mỗi năm khoảng 7-8%. Như vậy, thực tế mức lương tối thiểu khi thực hiện chỉ còn bằng 50-60% so với thực tế.

 

Nói về việc xác định, công bố, áp dụng lương tối thiểu vùng, TS Thanh nhấn mạnh, đây là khiếm khuyết lớn, ảnh hưởng đến đời sống của toàn bộ lao động hưởng lương chứ không riêng lao động trong các doanh nghiệp. Nếu xây dựng và công bố mức lương tối thiểu đúng với nhu cầu thực tế ở thời điểm công bố sẽ là một bước khắc phục vô cùng hiệu quả, khơi dậy một cách mãnh liệt tinh thần lao động của tất cả những người đang làm việc ở mọi lĩnh vực. Đây cũng là thái độ nghiêm túc nhất trong việc thi hành pháp luật lao động. Vì vậy, Chính phủ cần xây dựng và công bố mức lương tối thiểu đúng với nhu cầu thực tế cuộc sống ở thời điểm công bố.

 

“Thành lập doanh nghiệp là có công đoàn. Phải coi lập công đoàn như một điều kiện để thành lập doanh nghiệp. Đây là điều kiện bắt buộc, tránh tình trạng “dây dưa” có công đoàn cũng được, không cũng không sao. Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn sắp tới cũng cần thể hiện theo hướng bắt buộc phải có tổ chức công đoàn từ khi thành lập doanh nghiệp. Mặt khác phải tăng cường quản lý nhà nước về công tác định mức lao động. Nghiên cứu đưa ra các định mức mẫu, hướng dẫn việc xây dựng định mức lao động ở cơ sở và thanh tra, kiểm tra nghiêm ngặt việc thực hiện”.   TS Bùi Ngọc Thanh, nguyên Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội

 

Minh Anh