Gặp “cuốn bách khoa” của bản Dao

Từ lâu nay, trong thế giới huyền bí của những bản làng người Dao Thanh Y ở bản Đồng Đỉnh (xã Bình Sơn, Lục Nam, Bắc Giang), già làng Bàn Chí Hính đã trở thành cuốn bách khoa văn hóa dân tộc Dao.

 

Pho sử sống của người Dao

 

Già Hính bên ban thờ có rất nhiều linh vị và bùa chú của dòng họ Bàn. Ảnh: TQ

 

Xã Bình Sơn ở Bắc Giang không phải là nơi tập trung đông người Dao sống như một số địa phương ở Yên Bái, Thái Nguyên hay Lạng Sơn. Bản Đồng Đỉnh chỉ có hơn 200 hộ gia đình với khoảng 400 đồng bào người Dao Thanh Y sinh sống, nhưng nơi đây vẫn lưu giữ được đậm đà nét văn hóa của người Dao.

 

Từ xa xưa, Đồng Đỉnh vốn là bản làng huyền bí, thủ phủ của người Dao Thanh Y. Sau ngày đất nước thoát khỏi ách thống trị của thực dân Pháp, Đồng Đỉnh không còn là mảnh đất của riêng người Dao nữa mà là nơi sinh sống chung của nhiều dân tộc khác. Người ta quen gọi nơi này là Bình Sơn hơn. Tuy nhiên vẫn còn đó Đồng Đỉnh huyền bí của đồng bào người Dao, nhiều giá trị văn hóa của người Dao vẫn còn được lưu giữ rất tốt.

 

Những ngày đầu xuân này, đặt chân đến bản Đồng Đỉnh, chúng tôi tìm đến nhà già làng Bùi Chí Hính- một người am hiểu sâu sắc các tục lễ của văn hóa Dao, thuộc lòng nhiều thư tịch cổ. Già làng Hính sống cùng các con và cháu ở ngay giữa bản. Đó là một căn nhà gỗ 5 gian, mái lợp ngói đã ngã màu đen theo năm tháng.

 

Già làng Hính sinh năm 1942, trong một gia đình có nhiều đời làm trưởng bản. Cuộc sống của ông gắn chặt với bản làng từ khi lọt lòng cho đến bây giờ. Từ thuở nhỏ, già Hính vốn đã thích tìm hiểu những nét văn hóa của dân tộc mình. Lớn lên, ông lại được đồng bào tín nhiệm chọn làm già làng và cũng là thầy mo trực tiếp cúng bái, làm lễ cho những nghi lễ nơi đây.

 

Già Hính ôn tồn nói về nguồn gốc lai lịch của dân tộc mình: “Người Dao ở Việt Nam có nguồn gốc xa xưa ở đảo Hải Nam (Trung Quốc), bắt đầu di cư sang Việt Nam vào thời Lê (khoảng cuối thế kỷ 17). Để đến được đất Việt, sống ở vùng núi như ngày nay, người Dao đã phải trải qua cuộc hành trình muôn phần gian khổ vượt biển, vượt núi, vượt sông. Điều này phản ánh rõ trong nhiều phong tục, nghi lễ của người Dao và được ghi lại rất rõ ràng trong sách cổ”.

 

Già Hính cho biết: “Người Dao vừa tin theo các tín ngưỡng nguyên thuỷ, các nghi lễ nông nghiệp, vừa chịu ảnh hưởng sâu sắc của Khổng giáo, Phật giáo và nhất là Ðạo giáo. Bàn vương được coi là thuỷ tổ của người Dao nên cúng chung với tổ tiên từng gia đình”. Ban thờ dòng họ Bàn của già Hính có rất nhiều bức tượng được tạc bằng gỗ nhưng chỉ có độc nhất một bát hương. Bên cạnh đó, trong nhà già Hính có nhiều hình ảnh lạ được khâu thành những túi dán mọi góc nhà để trừ tà. Già Hính bảo: “Trong nhà người Dao chúng tôi lúc nào cũng có bùa chú để trừ tà, tránh những tai họa trong cuộc sống...”.

 

Già Hính tính tình vui vẻ mà mến khách. Chuẩn bị bước qua ngưỡng tuổi xưa nay hiếm, lại là người đứng đầu bản mười mấy năm qua, thế nhưng căn nhà của vị già làng này cũng rất giản dị như bao gia đình người Dao khác. Tài sản lớn nhất của già Hính có lẽ là những cuốn sách nói về những tập tục của người Dao được lưu truyền nhiều đời qua. Bao nhiêu năm nay, già vẫn cất kỹ những bảo vật này trong tủ. Để không phụ lòng khách, ông vào buồng, mở khóa, mang ra những cuốn sách đã ngả màu thời gian.

 

Cầm một cuốn sách lên, già Hính say sưa nói về “Tết nhảy”. Già Hính nói rằng, đây là cuốn phổ thông nhất ở những bản người Dao, hầu như ai cũng thuộc. Nội dung cuốn sách nói đến lễ cầu khấn tổ tiên phù hộ sang năm mới mọi người trong gia tộc, dòng họ được mạnh khoẻ, mưa thuận gió hoà, cho mùa màng bội thu, gia súc, gia cầm phát triển không bị dịch bệnh.

 

Một cuốn sách được già Hính cho là quan trọng nhất trong đời sống người Dao là “Bàn Vương thư”. Người Dao tin rằng Bàn vương có liên quan đến đời sống, số phận của từng người, từng gia đình, dòng tộc. Nếu cúng Bàn vương thường xuyên, gia đình mới khoẻ mạnh, gia tộc mới hưng thịnh, phát đạt. Lễ cấp sắc và cúng Bàn vương là nét văn hoá tiêu biểu và có tính giáo dục cao trong cộng đồng người Dao.

 

“Sách vở ghi chép là số ít, tôi còn thuộc rất nhiều thơ ca hò vè nói về cuộc sống sinh hoạt cũng như nói về lễ hội của người Dao”, già Hính cho biết. Sắp tới, già Hính sẽ tự tay viết ra những vần thơ thuộc lòng đó làm thứ lưu giữ cho con cháu. Già làng tâm sự: “Mình cũng già rồi, không biết sống được bao lâu nữa. Chết đi mà không để lại những áng thơ ca đó thì tiếc lắm”.

 

Bật mí bí mật

 

Một trang sách của đồng bào người Dao ở bản Đồng Đỉnh.

 

Già làng Bàn Chí Hính là người được thừa kế nhiều tinh hoa của văn hoá người Dao ở bản Đồng Đỉnh. Già Hính cười bảo: “Các nhà nghiên cứu văn hoá, nhà báo... lần nào lên với Đồng Đỉnh cũng hỏi gần hỏi xa về bùa chú thôi miên, bùa yêu. Cái đó ở Đồng Đỉnh không có”. Già Hính kể, thuở mới lớn, nghe chuyện các đôi yêu nhau rồi một trong hai người chết đi, người còn lại cũng buồn mà chết theo. Già quyết tâm tìm cho được bài thuốc giải bùa yêu. Nhưng không có. Cũng từ lâu rồi, không thấy những cái chết bi thương như thế nữa. “Cũng có thể là sự trùng hợp ngẫu nhiên, rồi mọi người quy cho là trúng bùa. Ở Đồng Đỉnh đúng là không ai biết về “món” này thật”, già Hính nói.

 

Ở trong hòm gỗ mà già Hính dùng để cất giữ những tài liệu quan trọng, có một vật mà già không thể cho chúng tôi xem. “Đó là đạo sắc. Đạo sắc này đàn ông trưởng thành nào đã qua lễ cấp sắc đều có. Đạo sắc gồm: Lai lịch người cấp sắc, lý do cấp sắc, những điều giáo huấn và họ tên thầy cúng cũng như ấn tín của người thầy cúng đóng vào đạo sắc”, già Hính giải thích.

 

Cấp sắc đối với người Dao là một tập tục có từ lâu đời. Lễ cấp sắc, đồng bào còn gọi là “quá tang”, nghĩa là qua đèn – chính là nghi lễ chấm dứt thời thơ ấu của một chàng trai Dao để đặt tên mới. Già Hính cho biết: “Đạo sắc được người thụ lễ giữ gìn rất cẩn thận. Nếu để mất thì đó là một tai họa lớn. Mang đạo sắc cho người khác xem là điều cấm kị. Chỉ khi nào người thụ lễ trở thành thầy cúng thực sự và được đi làm lễ cấp sắc cho người khác thì người ta mới dùng đến đạo sắc.

 

Có thể coi đạo sắc như một bảo bối, như bùa hộ mệnh đối với người đàn ông Dao. Ở người Dao quần trắng và Dao thanh y, sắc được chôn theo khi chủ nhân của nó qua đời. Một đạo sắc đặt dưới lưng, một đạo sắc đắp trên bụng. Họ cho như vậy hồn người chết xuống âm phủ không bị quỷ sứ bắt nạt, xác người chết khi chưa chôn không bị quỷ sứ cắp mất”.

 

Mùa làm lễ cấp sắc được bắt đầu thường từ tháng 9 năm trước đến tháng 2 năm sau, tính theo  âm lịch. Thời gian làm lễ từ một đến hai ngày đêm, tùy điều kiện từng gia đình. Ngày làm lễ nhằm ngày tốt đã chọn, gia đình có người thụ lễ mời thầy cúng đến nhà làm lễ, mời dân bản đến chứng kiến và giúp việc nhà.

 

Già Hính kể: “Ngày trước, nhiều nhà nghèo trong bản không có điều kiện mổ con lợn làm lễ, cho nên những người chưa được cấp sắc không được coi là người trưởng thành, không được tham gia vào việc họ việc làng mặc dù anh ta vẫn lấy vợ. Nhưng ngày nay thì điều kiện tốt hơn, các gia đình đều mời thầy về làm lễ cho con cái họ vào dịp 18 hoặc 20 tuổi”.

 

Chia tay bản Đồng Đỉnh, chúng tôi vẫn nhớ lời hẹn của vị già làng: “Có dịp nào quay lại, lúc đó chắc tôi đã chép ra sách những áng thơ của ông cha để lại, lúc đó anh sẽ có điều kiện ghi chép hơn”.

 

10 điều già Hính bật mí trong lễ cấp sắc của người Dao:   1. Không được chửi trời, chửi đất, chửi mặt trăng. 2. Không được vô lễ với bố mẹ. 3. Không được sát hại sinh linh. 4. Không được học điều xấu. 5. Không được dâm ô, hủ hóa. 6. Không được trộm cắp, lấy cái của người khác mang về làm của mình. 7. Không được khinh thường anh em nghèo khổ bơ vơ. 8. Dù có rắn, hổ, mưa to, bão lớn… mà có người đến nhờ sẵn lòng đi giúp ngay. 9. Không tham giàu mà chê người nghèo khó. 10. Không được chửi thánh thần, ham danh lợi.

 

Thuý Quang