Gặp “thần y” trên đỉnh núi Khau Rịa

Cụ Than chế biến những cây cỏ trong rừng làm thuốc chữa bệnh cho người dân. Ảnh: Bảo Châu

“Mát tay” cứu người

Cách trung tâm xã Nghĩa Đô (Bảo Yên, Lào Cai) chưa đầy 1km, chúng tôi tìm đến nhà cụ Hoàng Thị Than - người dân tộc Tày, được dân bản ví như “thần y”. Cụ Than năm nay đã ngoài 80 tuổi, dẫu vậy, cụ không cho phép mình nghỉ ngơi dưỡng già mà vẫn tay dao, tay thuổng trèo đèo, lội suối, vào rừng sâu để tìm cây thuốc. Có lẽ vì thế mà ở mảnh đất Nghĩa Đô cộc cằn này, dân bản ai ai cũng biết và quý mến cụ.

Quờ tay đảo đống thuốc giữa nhà, cụ Than trò chuyện cũng chúng tôi với đầy vẻ lạc quan vào tay nghề của mình: “Làm nghề này vất vả lắm cháu ạ, nhưng lại vui vì “cứu một người hơn xây bảy toà tháp”. Từ xa xưa, người Tày đã biết dùng lá rừng để làm thuốc chữa bệnh. Tùy từng bệnh mà lấy ngay một vài loại lá cây, lá cỏ, rễ hoặc quả về dùng, rất hiệu nghiệm. Người Tày có nhiều bài thuốc cổ truyền rất đơn giản mà lại công hiệu. Ví dụ, trẻ con thường hay đau bụng đầy hơi, sốt nóng vào ban đêm, chỉ cần 3 hột quả gấc, một ít hột bí đao giã nát gói vào giẻ sạch xoa lên chỗ đau vài lần sẽ khỏi”.

Tuy những bài thuốc này người Tày được nhiều người biết, nhưng không phải ai cũng có thể áp dụng để chữa khỏi bệnh, vì nếu dùng không đúng cách hoặc không đúng bệnh sẽ làm cho người bệnh đau hơn, bệnh tình nghiêm trọng hơn, nhiều trường hợp có thể dẫn tới tử vong. Cụ Than còn nhớ trường hợp của chị Nông Thị Pén (ở xã Vĩnh Yên) bị ngộ độc nấm. Gia đình dùng cách giải độc thông thường của người Tày nhưng không khỏi, trái lại càng làm cho chất độc trong người chị phát tán nhanh hơn. Gia đình đưa chị đến cứu chữa, bằng bài thuốc gia truyền của mình, cụ Than đã dùng nhiều loại lá cây dại để giải độc thành công cho chị Pén. Hay như trường hợp anh Nguyễn Văn Toàn (ở bản Đáp) bị rắn độc cắn, cụ Than chỉ cần vài loại lá cây đã cứu sống được anh. Đó chỉ là vài ba trong hàng trăm, thậm chí hàng nghìn trường hợp đã được “thần y” Hoàng Thị Than mang từ “cõi chết trở về”.

Lo lắng những cây thuốc cũng biến dần theo “mẹ rừng”

Một trong rất nhiều cây thuốc quý được mà cụ Than mang về trồng trong vườn nhà có tác dụng chữa bệnh tốt.

Hơn 40 năm làm nghề thuốc chữa bệnh cứu người, cụ Than rút ra được nhiều kinh nghiệm trong quá trình hành nghề. Tuy vậy, cụ bảo, hiện nay việc tìm và hái thuốc gặp không ít khó khăn, trở ngại. Thuốc trong rừng ngày một ít, trước kia cây thuốc có ở khu vực gần nhà, nay do rừng bị chặt phá nhiều nên những cây thuốc cũng biến dần theo “mẹ rừng”.

Không thể tả hết những gian truân mà cụ Than đã gặp để tìm được cây thuốc, từ việc trèo đèo, lội suối đến băng rừng… Có khi để đi tìm một vị thuốc nào đó, cụ phải đi bộ gần 20km đường rừng. Đến nay tuổi cụ đã cao, việc đi lại bình thường đã khó nên việc lên rừng hái thuốc còn khó gấp trăm lần. Nhận thấy cây thuốc trong rừng ngày càng cạn kiệt, mỗi lần cụ Than vào rừng hái thuốc thấy loài cây nào mọc nhiều, cụ đều nhổ lấy một nhánh nhỏ về trồng, loại nào giâm được cành là mang về giâm. Cứ thế, bao năm qua khắp xung quanh nhà, vườn tược… của cụ đâu đâu cũng là cây thuốc. Nhiều thang thuốc khi cần đến cụ chẳng phải vào rừng hái nữa.

Dẫn chúng tôi ra vườn thuốc, cụ Than vui mừng nói: “Bây giờ nhà mình nhiều cây thuốc rồi, không sợ mất bài thuốc nào nữa, cứ cần cây nào trong bài thuốc nào là ra vườn, chỉ những cây sống ở tự nhiên mới cần vào rừng lấy. Nhưng cái khó khăn nhất với tôi lúc này là truyền được hết các bài thuốc cho con, để sau này tôi không còn trên đời này nữa, sẽ có người chữa bệnh cho dân làng”.

May mắn nhất đối với cụ là người cháu ngoại Hoàng Văn Hậu có mong muốn đi theo nghề gia truyền. Ngay từ lúc mới 22 tuổi, anh Hậu đã nhận biết được hết tất cả các vị thuốc chữa bệnh của bà ngoại. Giờ anh chỉ chờ đến lúc chính thức trở thành “truyền nhân” là có thể hành nghề. Nghề thuốc cũng như bao nghề khác đều có bí mật và cách làm riêng. “Đối với nghề thuốc phải giữ bí mật tuyệt đối với người khác trừ trường hợp người được chọn để truyền lại nghề”, cụ Than cho biết.

Theo cụ Than thì người thầy thuốc không được nói cho người khác biết tên cây thuốc, chữa bệnh gì để giữ lại nghề gia truyền của mình thì chữa bệnh mới hiệu nghiệm. Ngoài ra, cũng phải giữ kín các loại thuốc phụ, liều lượng và cách pha trộn. Do vậy, bệnh nhân và người nhà bệnh nhân dù có biết một số loại cây để chữa bệnh, khi tự vào rừng kiếm thuốc cũng không có hiệu quả.

Tuy tuổi đã cao, nhưng khi phải vào rừng hái thuốc, cụ Than không bao giờ để ai đi cùng, chỉ đi một mình. “Lúc nào không đi được nữa lúc đó mời truyền lại cho con, cháu”, cụ Than nói khi tay vẫn cầm dao băm thoăn thoắt những bó cây thuốc. Theo quan điểm của người hành nghề thuốc như cụ, nếu cho người khác nhìn thấy mình khi đang hái thuốc thì số thuốc hôm đó coi như bỏ không, nếu cố tình sử dụng thì sẽ không có hiệu quả và sẽ không gặp may mắn về sau.

Cái việc truyền nghề cũng rất đặc biệt, theo như tâm sự của bà Than: “Sau này khi tôi muốn truyền nghề này cho ai thì phải chờ đến đúng vào ngày mùng 2 đến mùng 3 Tết, tôi sẽ dẫn người đó vào vườn hoặc rừng nơi có cây thuốc, để hướng dẫn cách hái thuốc và cách chữa bệnh. Người được truyền nghề phải từ 30 tuổi trở lên, bởi đó là tuổi đang sung sức. Người cha làm nghề thuốc thì trực tiếp truyền nghề cho con trai ở với mình, người mẹ thì truyền nghề cho con dâu ở cùng. Còn nếu không có con trai mà chỉ có con gái thì chọn người ở rể để truyền nghề”.

Do có những quy định nghiêm ngặt như thế, những người làm nghề thuốc như cụ Than có lối sống khác thường, không khoe khoang, khoác lác, sống rất liêm khiết luôn được mọi người xung quanh kính nể. Đến nay, ước mơ lớn nhất của cụ là có thể tiếp tục chữa bệnh cho mọi người và có một truyền nhân chí nghĩa để tiếp tục nghề thuốc gia truyền chữa bệnh cho dân làng.

Bảo Châu