Khủng hoảng tâm lý sau chia tay có thể dẫn tới kết cục buồn

Chia tay không phải nguyên nhân trực tiếp dẫn đến những hành vi cực đoan nhưng với những người có sẵn các yếu tố nguy cơ về tâm lý, cách họ diễn giải sự từ chối, khả năng điều hòa cảm xúc và ứng phó với mất mát có thể trở thành những mắt xích đáng lưu ý. Từ góc độ tâm lý học, thạc sĩ Tâm lý lâm sàng, chuyên gia Tâm lý trị liệu Phạm Quỳnh Trang (Bệnh viện Đa khoa Phương Đông) đã có những trao đổi, phân tích với phóng viên về những "điểm gãy" tâm lý sau đổ vỡ và cách hỗ trợ người trẻ trước khi tổn thương vượt quá khả năng kiểm soát.

PV: Có thể nói chia tay là một trải nghiệm phổ biến, nhưng vì sao cùng chịu một cú sốc tình cảm, có người hướng tổn thương ra bên ngoài bằng công kích, trả thù, trong khi người khác lại xuất hiện ý nghĩ tự sát, tự hại thưa thạc sĩ?

Thạc sĩ tâm lý Phạm Quỳnh Trang: Sự khác biệt này có thể được hiểu qua mức độ tổn thương và khả năng điều hòa cảm xúc của mỗi người. Một số người có nền tảng khí chất hoặc sinh học khiến hệ thống cảm xúc phản ứng mạnh và nhanh hơn. Nếu họ từng sống trong môi trường thiếu sự công nhận cảm xúc, họ có thể khó học được cách nhận diện, điều chỉnh và chịu đựng cảm xúc một cách hiệu quả.

Ở những người dễ bị tổn thương, sự kiện chia tay có thể kích hoạt những niềm tin cốt lõi kém thích nghi như "tôi không đáng được yêu", "tôi bị bỏ rơi". Những niềm tin này có thể dẫn đến các suy nghĩ tự động như "tôi muốn họ cũng đau như tôi", khiến cảm xúc chuyển từ đau buồn sang tức giận, oán hận. Cơ thể có thể xuất hiện căng thẳng, bồn chồn, tim đập nhanh, khó ngủ. Về hành vi, người đó có thể bắt đầu nghĩ đi nghĩ lại về sự tổn thương, tưởng tượng việc trả thù và dần hình thành hành động gây hại.

PV: Một khái niệm được nhắc đến trong tâm lý học là "độ nhạy cảm với sự từ chối" (Rejection Sensitivity - RS). Yếu tố này tác động như thế nào đến phản ứng của một người sau khi bị từ chối hoặc chia tay thưa thạc sĩ?

Thạc sĩ tâm lý Phạm Quỳnh Trang: Rejection sensitivity đặc trưng bởi sự lo âu và kỳ vọng bị từ chối, vì vậy họ dễ chú ý và diễn giải các tín hiệu theo hướng tiêu cực.

Những người này dành sự chú ý lớn hơn cho các mối đe dọa tiềm ẩn trong tương tác xã hội, từ đó có thể xuất hiện thiên lệch trong nhận thức và hình thành "cảm giác bị từ chối không hoàn toàn tương đồng với thực tế khách quan". Điều này có thể tạo thành một vòng xoáy: bị từ chối, tự trọng giảm, suy nghĩ tiêu cực và cô đơn tăng, cảm xúc đau khổ khó điều hòa, từ đó lại càng nhạy cảm với những dấu hiệu bị từ chối tiếp theo.

Rejection sensitivity làm giảm mức độ tự kiểm soát và khả năng phục hồi. Trong tâm lý học lâm sàng, RS được xác định là một yếu tố nguy cơ khiến cá nhân trở nên dễ bị tổn thương hơn trước các biến cố xã hội. RS không trực tiếp gây ra hành vi cực đoan một cách đơn tuyến, mà tương tác với các biến trung gian như lòng tự trọng, năng lực tự điều hòa cảm xúc và kỹ năng ứng phó.

PV: Từ góc độ tâm lý lâm sàng, thạc sĩ hãy cho biết những nguyên nhân nào có thể khiến một cuộc chia tay trở thành điểm kích hoạt cho hành vi cực đoan?

Thạc sĩ tâm lý Phạm Quỳnh Trang: Theo phân tâm học, hành vi cực đoan sau đổ vỡ tình cảm có thể được hiểu như sự tái kích hoạt những xung đột vô thức liên quan đến mất mát và gắn bó. Việc mất đi đối tượng yêu thương không chỉ tạo ra nỗi buồn hiện tại mà còn có thể khơi lại những trải nghiệm chia ly, bị bỏ rơi hoặc tổn thương chưa được xử lý từ trước.

Khi đó, xung năng yêu thương và xung năng giận dữ cùng được kích hoạt. Nếu cái tôi (Ego) không đủ khả năng điều hòa những xung năng này, cảm xúc giận dữ có thể được phóng chiếu ra ngoài hoặc quay ngược vào bản thân dưới dạng tự trách, tự phạt. 

Bên cạnh những yếu tố tâm lý bên trong, môi trường sống cũng có thể tác động đến cách một người xử lý sự từ chối và mất mát. Khi một đứa trẻ lớn lên trong bối cảnh thành tích thường được dùng để đánh giá giá trị của bản thân, thất bại rất dễ bị đồng nhất với toàn bộ giá trị của đứa trẻ. Trong khi đó, người trẻ hiện nay còn phải đối diện với áp lực từ mạng xã hội, học tập, nghề nghiệp, các mối quan hệ xã hội. Vì vậy, sự nhạy cảm đôi khi được nhìn nhận như yếu đuối, trong khi cũng có thể là dấu hiệu của áp lực tâm lý.

PV: Trong bối cảnh người trẻ dành nhiều thời gian trên mạng xã hội, những yếu tố nào có thể khiến tổn thương sau chia tay bị lặp lại và ngày càng khó thoát ra?

Thạc sĩ tâm lý Phạm Quỳnh Trang: Khi liên tục xem trang cá nhân, hình ảnh hoặc trạng thái của người cũ, người đang tổn thương có thể bị kích hoạt lại cảm giác mất mát và bắt đầu suy nghĩ lặp đi lặp lại về việc tại sao họ bị bỏ rơi, người cũ đang sống thế nào hay đã có người mới hay chưa. Về lâu dài, hành vi ấy lại duy trì sự chú ý vào người cũ và khiến cảm xúc đau buồn, tức giận tiếp tục được kích hoạt.

Không gian mạng không phải là lý do duy nhất tạo ra ý định trả thù, nhưng với một người vừa trải qua tổn thương tâm lý hoặc đang kích hoạt các niềm tin kém thích nghi, nó có thể trở thành môi trường khiến suy nghĩ tiêu cực được lặp lại và cảm xúc tiêu cực liên tục được kích hoạt.

 PV: Thưa thạc sĩ, làm thế nào để gia đình, nhà trường và chính người trẻ nhận diện nguy cơ, đồng thời học cách đối diện với từ chối và mất mát trước khi tình huống trở nên nghiêm trọng?

Thạc sĩ tâm lý Phạm Quỳnh Trang: Trước hết, cần chú ý những thay đổi trong suy nghĩ, mức độ kiểm soát cảm xúc và hành vi. Chẳng hạn, người đó liên tục nói về cái chết, tự làm đau mình, nói muốn trả thù hoặc khiến người khác phải trả giá, cảm xúc ngày càng cực đoan, mất khả năng kiểm soát xung động, thu mình hoặc kích động bất thường. Đặc biệt, cần lưu ý khi cá nhân chuyển từ những câu nói chung chung sang ý định cụ thể, kế hoạch, chuẩn bị phương tiện hoặc tìm cơ hội để thực hiện. Khi đó, cần xem đây là vấn đề an toàn chứ không chỉ là chuyện tình cảm.

Gia đình, người thân nên lắng nghe bình tĩnh, tránh phán xét, tranh luận đúng sai hoặc nói những câu như "quên đi", "có gì đâu", "phải mạnh mẽ lên". Nếu có nguy cơ trước mắt, không để người đó ở một mình, tạo khoảng cách với người có thể bị hại và những phương tiện có thể gây thương tích. Mục tiêu trước hết là bảo đảm an toàn, sau đó mới hỗ trợ can thiệp tâm lý.

Nhà trường, bên cạnh giáo dục về tình yêu và sức khỏe tinh thần, nên trang bị các kỹ năng điều hòa cảm xúc, giải quyết xung đột, tôn trọng ranh giới và tìm kiếm hỗ trợ khi khủng hoảng. Vai trò của phòng tâm lý học đường cũng như các hoạt động phòng ngừa tâm lý cần được đề cao hơn nữa.

Với chính người trẻ, cần học cách nhận diện vòng lặp sự kiện - suy nghĩ - cảm xúc - hành vi. Khi chia tay, thay vì ngay lập tức hành động theo cảm xúc, cần tạo một khoảng dừng để nhận diện và chấp nhận cảm xúc phù hợp với tình huống. Duy trì sinh hoạt cân bằng và tìm kiếm người hỗ trợ cũng là những cách cần thiết để vừa chấp nhận thực tế rằng mối quan hệ đã kết thúc và xây dựng một cuộc sống có ý nghĩa sau mất mát.

PV: Xin cảm ơn thạc sĩ về những chia sẻ.

Thu Quỳnh, Thu Hương, Trần Khánh, Trọng Khải, Thu Trang (thực hiện)