Khuyến khích phản biện: Không phải không có lý

Nói cách khác, nhờ sự phản biện mà một quyết định được “hoãn” thi hành.

Trong một xã hội dân chủ và phát triển, phản biện xã hội thường rất mạnh. Nhờ có phản biện mà trước đây, dự án Phát triển 1 triệu ha lúa lai giai đoạn 2000 - 2010 đã tiết kiệm được cho nhà nước hàng ngàn tỷ đồng. Còn gần đây, nhờ có phản biện mà người ta đã buộc phải xem lại tác dụng của thuốc “kích phọt” trên rau. Tuy chưa có kết luận cuối cùng, nhưng người dân cũng phần nào yên tâm hơn về kết quả sẽ được công bố nay mai, vv và vv...

Hoạt động phản biện vô cùng cần thiết, nhưng điều đáng tiếc nó chưa trở thành một hoạt động thường xuyên trong nhiều ngành nghề, lĩnh vực. Câu chuyện dài về Chương trình và Sách giáo khoa phổ thông là một ví dụ. Tại Hội nghị Ban chủ nhiệm các Hội đồng tư vấn diễn ra mới đây, vấn đề “phản biện” giáo dục đã được nhiều vị giáo sư tên tuổi nhắc đến. Giáo sư Nguyễn Lân Dũng cho rằng, thời hạn 1 tháng mà Bộ Giáo dục & Đào tạo đưa ra cho các nhà khoa học nhận xét về Chương trình và Sách giáo khoa phổ thông là “câu chuyện không thể hiểu nổi”. Ông còn nói thêm, chương trình học phổ thông của chúng ta hiện nay không giống nước nào, học sinh lớp 2 đã bắt nhớ những thứ (như hệ thần kinh động vật - môn sinh học) đến thày giáo cũng không nhớ nổi. Cấp II học quá nặng, dẫn đến học sinh sợ học, cấp III lại quá nhẹ nên khó đáp ứng thi đại học. Ông Dũng đề nghị Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cần có tiếng nói phản biện về vấn đề này.

Đó chỉ là một trong muôn ngàn ví dụ về những vấn đề cần phản biện, nhưng chưa được phản biện hoặc phản biện nhưng không có kết quả. Có vị giáo sư cho biết rằng, hầu hết các nhà khoa học - những người có đủ tri thức để phản biện - hiện nay vẫn ở thế bị động. Bị động cả vì bàng quan với thời cuộc và bị động cả vì “ngại” đụng chạm. Thậm chí có người vì sợ không được mời “ngồi” ở các hội đồng tư vấn mà không dám phản biện một cách thẳng thắn trước các vấn đề bất hợp lý.

Một thực tế không thể phủ nhận rằng, nếu phản biện xã hội đạt mức lý tưởng, cơ quan quản lý nhà nước coi phản biện là một hoạt động bình thường, thì chúng ta đã tránh được rất nhiều các dự án, các công trình gây lãng phí, không hiệu quả. Nhiều người cho rằng, cần có một chế tài bắt buộc một số lĩnh vực phải có phản biện mới được thi hành. Bên cạnh đó, những phản biện mang lại ích lợi lớn cho xã hội, cho đất nước cần được tưởng thưởng xứng đáng. Có như vậy mới động viên được các nhà khoa học, những người có kiến thức chuyên môn tham gia phản biện. Xem ra, đây không phải là những ý kiến không có lý!

Nguyễn Đức