Làng chị em ghiền thuốc lào hơn "ghiền chồng"

 

Ân Nghĩa là một xã vùng cao của Lạc Sơn, Hòa Bình. Nơi đây, ngoài dân tộc Kinh thì dân tộc Mường cũng chiếm một tỷ lệ dân số khá cao. Cuộc sống của người dân ở đây phụ thuộc phần nhiều vào nương rẫy nên còn khá nhiều khó khăn. Tuy nhiên, đời sống tinh thần của họ lại rất phong phú với những tập tục và nếp sống mang tính giao thoa Việt - Mường rõ nét. Và một trong những nét sống đậm bản sắc vùng miền nhất đó là tục hút thuốc lào được truyền đời qua nhiều thế hệ.

Dạo một vòng quanh ngôi làng đặc biệt này, không khó để nhận ra vật dụng quen thuộc và sẵn có nhất trong mỗi một gia đình chính là chiếc điếu cày có kích thước to khác thường so với những vùng khác. Những gia đình có điều kiện thì "chơi" hẳn những chiếc điếu cày bằng nhôm hoặc tre bít nhôm hai đầu, có chạm khắc hoa văn rất cầu kỳ giữa thân điếu. Nhà ít điều kiện hơn thì tự chế cho mình những chiếc điếu cày đơn giản bằng chính những khúc nứa hoặc khúc vầu sẵn có quanh vườn nhà. Có những nhà thậm chí góc nào cũng có chiếc điếu cày và thuốc lào để sẵn, nhất là ở gian giữa và nhà bếp. Và tất nhiên, điếu cày và gói thuốc lào là vật không thể thiếu của người dân ở đây mỗi khi lên nương, lên rẫy...

Chị Bùi Thị Ơn, nhà ở xóm Ngãi, chia sẻ: "Lên nương quên mang nước uống có thể chồng không mắng nhưng quên điếu với thuốc lào là chồng mắng xối xả ngay. Thế nên, như đã thành thói quen, nhà nào cũng giống nhà nào, đó là trước khi đi làm thì cứ để sẵn điếu với thuốc vào nón dựng ngay trước lối đi. Trước khi lên nương, dù có vội đến mấy thì cũng phải rít vài hơi thuốc lào rồi mới lên đường...".

Lớp trẻ Ân Nghĩa vẫn có rất nhiều người không rõ tục hút thuốc lào ở làng mình bắt nguồn từ bao giờ. Chỉ biết, từ đời cụ kỵ ông bà, thuốc lào đã gắn bó với cuộc sống của họ như hơi thở hàng ngày. Và con cháu sau này biết hút thuốc lào cũng là nhờ được các bậc tiền nhân "tập tành" cho khi còn tấm bé. Cứ thế, thế hệ này nối tiếp thế hệ khác, "làm bạn" với khói thuốc lào như một thói quen không thể bỏ. Tuy nhiên, cũng có người cho rằng, do Ân Nghĩa nằm ở thế đất cao, quanh năm chìm ngập trong sương mù và giá lạnh nên để xua đi cái rét buốt người dân phải tìm "thú vui" từ những cơn say của thuốc lào.

Bà Bùi Thị Cáu (62 tuổi) có thâm niên hút thuốc lào gần 50 năm lại cho biết, cả làng Ân Nghĩa này không ai không biết hút thuốc lào. Thời bà còn nhỏ, khi thực dân Pháp còn cai trị vùng này, chúng bắt đồng bào Mường phát nương, phát rẫy để lập đồn điền trồng cây thuốc lào, thuốc phiện... Cuộc đời dân bản Mường quanh năm chìm ngập trong đói khát và lạnh giá. Đói và lạnh, một vài người hút thử mấy điếu thuốc lào, tự nhiên thấy cơn đói như được xoa dịu?! Thế là dần dà, người này lan truyền sang người kia, chả mấy chốc gần như cả bản đều nghiện cái cảm giác say thuốc lào.

"Con gái mới lớn, tầm 12-13 tuổi đã theo cha mẹ lên nương hái lá cây thuốc lá về thái nhỏ, phơi khô để cống nộp nên đã quen với mùi thuốc lá. Sau đó, thấy người lớn cuộn lại hút, trẻ con cũng hút theo. Mới đầu chỉ cần hút vào một điếu là say nghiêng say ngửa, nôn thốc nôn tháo... nhưng cứ thấy người ta hút lại thòm thèm tập tiếp, riết rồi cũng thành quen, rồi ghiền không thể bỏ được. Vì lẽ đó, ở vùng này, từ thiếu nữ đương xuân đến bà già răng rụng, ai cũng có thể ôm lấy chiếc điếu cày mà rỉ rả cả ngày không thấy chán. Bây giờ, những dịp lễ tết, cưới hỏi, ma chay... thuốc lào thậm chí còn quý hơn mâm cỗ" - bà Cáu nói.

 

Để chọn được loại thuốc phù hợp với gu của từng người, người ta có thể hút thử ngay bên quán.

 

Nguy cơ ung thư phổi Cuộc sống vốn đã khốn khó, lại phải trích ra khoản tiền mua thuốc đã khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh khó khăn hơn. Ấy thế nhưng người dân ở đây vẫn chưa có ai quyết tâm "cai nghiện" thành công dù đã được chính quyền địa phương và các chuyên gia y tế khuyến cáo khói thuốc lào rất nguy hại, có thể cũng gây ung thư phổi.

Lên "cơn vật" vì không có thuốc

Tính sơ sơ trên toàn vùng Ân Nghĩa, không kể nam giới thì những "con nghiện tóc dài" có thâm niên tới vài chục năm rít thuốc có lẽ cũng phải tới hàng trăm người.

Như đã thành thông lệ, cứ mỗi bận đến phiên chợ Ré (tuần họp ba phiên vào thứ Hai, Năm, Bảy), điều đầu tiên khi đặt chân đến chợ là các chị em lân la đến các sạp bán thuốc lào mua vài bánh thuốc rồi ngồi túm tụm lại thành từng nhóm nhỏ ở một góc chợ mà “bắn” thuốc cho đã đời. Cũng vì thế, khi đến chợ Ré, người ta không khó để có thể bắt gặp được hình ảnh những cô gái Mường da trắng tay thon ngồi cầm những chiếc điếu cày to tướng, rít những hơi thuốc dài rồi ngẩng mặt lên trời nhả khói trắng "cuồn cuộn" một cách sành sỏi và điệu nghệ. Một điều đặc biệt, khi đi chợ, các chị em Ân Nghĩa thường dùng chung với nhau một chiếc điếu, người này hút xong lại truyền cho người bên cạnh.

Theo tìm hiểu, khoảng hơn 10 năm trở lại đây, thuốc lào được bán ở chợ Ré chủ yếu là thuốc lào Tiên Lãng hoặc Vĩnh Bảo (Hải Phòng). Trong tất cả các mặt hàng nhu yếu phẩm bày bán ở các gian hàng thì dường như không hàng nào không bày bán thuốc lào.

Thuốc ở đây có nhiều loại, mỗi loại có độ nặng nhẹ khác nhau nên trước khi mua người dân thường hút thử để chọn loại thuốc hợp với sở thích của mình. Giá thuốc lào so với thu nhập của người dân vùng núi nghèo này cũng không quá rẻ, trung bình từ 30.000 - 35.000 đồng/lạng. Mỗi tháng, một gia đình cũng dùng đến gần ½ kg, tương đương với khoảng 150.000 đồng. Đấy là số tiền không nhỏ đối với người dân ở vùng núi nghèo này. Cuộc sống vốn đã khốn khó, lại phải trích ra khoản tiền mua thuốc đã khiến nhiều gia đình lâm vào cảnh khó khăn hơn. Ấy thế nhưng người dân ở đây vẫn chưa có ai quyết tâm "cai nghiện" thành công dù đã được chính quyền địa phương và các chuyên gia y tế khuyến cáo khói thuốc lào rất nguy hại, có thể cũng gây ung thư phổi... 

 

Rít thuốc “sành điệu” phả khói mù mịt, không kém gì các đấng mày râu.

 

 "Lên nương lên rẫy mà không rít được điếu thuốc lào thì vật vã cả ngày không làm được gì, mồm miệng lúc nào cũng thấy nhàn nhạt, khổ lắm. Tôi có thể nhịn cơm vài ba ngày chứ nhịn thuốc một bữa thì không chịu được. Ở bản này, không biết hút thuốc lào thì coi như chưa phải là người Mường. Con gái lớn lên không biết hút thuốc, con trai nó cũng không thèm hỏi làm vợ đâu. Nhiều cán bộ ở trên về bản tuyên truyền về tác dụng xấu của thuốc lào nhưng bà con không bỏ được vì nó đã ngấm vào cái bụng, cái người mất rồi" - chị Bùi Thị É (46 tuổi) cho hay.

Đúng như lời chị Bùi Thị É chia sẻ, nhiều người dân ở xóm Ngãi cũng khẳng định, con trai trong bản bây giờ đi tán gái đều chọn những cô gái biết hút thuốc lào mới tán. Thế nên, từng có hai gia đình sui gia vì thách nhau hút thuốc mà lao vào nhau quyết ăn thua đủ trong ngày lễ ăn hỏi của con. Cũng vì khói thuốc mà không ít cặp vợ chồng khúc mắc, cơm không lành canh chẳng ngọt vì vợ hút "sành điệu" hơn chồng. Mỗi câu chuyện là một bài học nho nhỏ mang đậm dấu ấn của đồng bào dân tộc Mường ở Lạc Sơn.

Một số người dân ở đây vẫn thường hay kể cho nhau nghe câu chuyện chàng trai Hà Văn Xương ở xã bên sang tìm hiểu và xin cưới cô gái Quách Thị Bình. Ngay hôm đầu tiên vừa đặt chân vào nhà gái, biết ý đồ của chàng rể tương lai, bà Bạch Thị Cầu, mẹ cô gái ra yêu cầu, phải hút trước mắt mẹ vợ 3 điếu thuốc lào mới chấp nhận cho tìm hiểu. Xương vì chưa một lần cầm cái điếu nên xin "khất" để về nhà tập tành thêm và "huấn luyện" cho chàng không ai khác chính là cô người yêu Quách Thị Bình. Sau nửa tháng ho sù sụ vì khói thuốc, anh này mới đến trình diện mẹ vợ và được bà này đích thân mồi thuốc, châm lửa. Ngay từ lần rít đầu tiên, chưa kịp nhả khói, anh này đã há hốc mồm, mắt trợn ngược ngã vật xuống đất. Từ sau bận ấy, hoảng quá bà mẹ vợ khó tính đã phải bỏ qua tiêu chí kén rể khắt khe này.

Hay chuyện cô gái Đỗ Thị Kiền (20 tuổi) ở bản khi về làm dâu ở một xã của huyện Mai Châu suýt chút nữa đã bị gia đình nhà chồng trả về cho bố mẹ đẻ vì không chịu được cảnh "đàn bà con gái mà cứ suốt ngày ôm lấy chiếc điếu cày rít thuốc". Chuyện là vì bị ghiền thuốc lào từ bé nên khi về làm dâu nhà người Kiền không bỏ được thói quen rít thuốc hàng ngày. Khổ nỗi, cả nhà chồng không ai hút thuốc lào nên Kiền đành phải lén lút mua một chiếc điếu cày về giấu trên gác bếp, lựa lúc cả nhà đi vắng thì lấy xuống hút. Vào một trưa hè, thấy mọi người đã say giấc trưa,  Kiền lén xuống nhà làm vài "bi" cho đỡ thèm, ai ngờ tiếng rít sòng sọc đã làm mọi người tỉnh giấc và bắt được quả tang. Sau bận ấy, nhà chồng kiên quyết bắt cô đi cai nghiện nếu không sẽ trả về cho bố mẹ đẻ. Kiền bỗng trở thành một học viên đặc biệt của Trung tâm Giáo dục Lao động Xã hội huyện Mai Châu.