Lỗi không giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc: Khi nào tài xế có căn cứ khiếu nại quyết định xử phạt?

Từ ngày 27/8, lực lượng chức năng đồng loạt ra quân xử lý nghiêm lỗi không giữ khoảng cách an toàn trên tuyến cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ - Cao Bồ - Mai Sơn - Quốc lộ 45 - Nghi Sơn.

Liên quan đến những băn khoăn xoay quanh chiến dịch siết chặt xử lý này, trao đổi với PV Chuyên trang Gia đình và Xã hội (Báo Sức khỏe và Đời sống), Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) đã đưa ra những góc nhìn pháp lý toàn diện.

Khung chế tài xử phạt cụ thể đối với lỗi không giữ khoảng cách an toàn

Theo TS. LS. Đặng Văn Cường, trước hết, cần khẳng định rằng giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc là một yêu cầu bắt buộc của pháp luật, không phải quy định mới phát sinh từ ngày 27/8. Đường cao tốc cho phép các phương tiện di chuyển với tốc độ cao, nếu không giữ khoảng cách an toàn thì tai nạn giao thông có thể xảy ra bất kỳ khi nào. 

Tất cả các quốc gia có đường cao tốc đều có quy định về giữ khoảng cách an toàn trên đường cao tốc theo quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia. Những hành vi không tuân thủ quy định pháp luật về giữ khoảng cách an toàn trên đường cao tốc là vi phạm pháp luật và đương nhiên sẽ bị xử lý vi phạm.

Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định người lái xe phải giữ khoảng cách an toàn với xe chạy liền trước; còn khoảng cách cụ thể được quy định tại Thông tư 38/2024/TT-BGTVT. 

Trong điều kiện đường khô ráo, tầm nhìn bảo đảm, khoảng cách tương ứng là 35 m khi chạy 60 km/h; 55 m khi trên 60 đến 80 km/h; 70 m khi trên 80 đến 100 km/h; và 100 m khi trên 100 đến 120 km/h.

Nếu trời mưa, sương mù, mặt đường trơn trượt, đường quanh co, đèo dốc hoặc tầm nhìn hạn chế thì người lái phải chủ động tăng khoảng cách.Vì vậy, việc Cục CSGT triển khai xử lý trên tuyến Pháp Vân - Cầu Giẽ - Cao Bồ - Mai Sơn - Quốc lộ 45 - Nghi Sơn từ ngày 27/8 là tăng cường phát hiện, xử lý bằng hệ thống giám sát, chứ không phải từ ngày này mới phát sinh nghĩa vụ giữ khoảng cách.

Hiện nay, hành vi ô tô không tuân thủ quy định về khoảng cách an toàn với xe chạy liền trước khi chạy trên cao tốc bị phạt từ 4 đến 6 triệu đồng và trừ 2 điểm giấy phép lái xe; trường hợp hành vi vi phạm dẫn đến tai nạn giao thông, mức chế tài sẽ tăng nặng lên từ 20 - 22 triệu đồng và trừ tới 10 điểm GPLX.

Việc xử phạt cần khách quan, minh bạch

LS.TS Đặng Văn Cường cho biết, có quy định về khoảng cách không đồng nghĩa với việc cứ camera ghi nhận hai xe ở gần nhau là đương nhiên có thể xử phạt. Muốn xử phạt phải chứng minh được hành vi vi phạm cụ thể. 

Thứ nhất, xác định chính xác phương tiện vi phạm, phải nhận diện được biển số, phương tiện, thời gian, vị trí, hướng di chuyển; tránh nhầm phương tiện trong trường hợp nhiều xe chạy song song hoặc nối đuôi nhau.

Thứ hai, phải xác định được xe phía trước và xe phía sau có thực sự cùng làn, cùng chiều hay không.Đây là điểm rất quan trọng. Khoảng cách an toàn được pháp luật xác định đối với xe chạy liền trước cùng làn hoặc cùng phần đường, cùng chiều.Nếu một xe ở làn bên cạnh chuyển vào, hoặc một phương tiện khác bất ngờ “điền vào chỗ trống”, thì phải đánh giá diễn biến thực tế chứ không thể chỉ nhìn một khung hình rồi kết luận.

Thứ ba, phải xác định được tốc độ của xe và điều kiện giao thông tại thời điểm đó.Bởi khoảng cách an toàn không phải một con số duy nhất trong mọi trường hợp.

Thứ tư, phải xác định được khoảng cách thực tế giữa hai phương tiện và thời điểm vi phạm.Nếu hệ thống sử dụng công nghệ để đo hoặc tính toán khoảng cách thì thiết bị, phần mềm, dữ liệu đầu vào và phương pháp tính toán phải bảo đảm độ tin cậy theo quy định về phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ.

Nghị định 135/2021/NĐ-CP quy định hệ thống giám sát, xử lý vi phạm và hệ thống camera giám sát, điều hành giao thông thuộc danh mục phương tiện, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ có thể được sử dụng để phát hiện vi phạm. Đồng thời, pháp luật nghiêm cấm sử dụng thiết bị không bảo đảm tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật hoặc chưa được kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm theo quy định.

Thứ năm, phải bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu. Hình ảnh, video, dữ liệu đo, thời gian, địa điểm, thông tin phương tiện phải được lưu giữ, quản lý và đưa vào hồ sơ xử phạt theo đúng quy trình.

Thông tư 73/2024/TT-BCA quy định kết quả thu được từ thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ như bản ảnh, hình ảnh, phiếu in, chỉ số đo, dữ liệu lưu trong bộ nhớ… phải được ghi nhận và lưu trong hồ sơ xử phạt.

Đặc biệt, khi người vi phạm yêu cầu được xem hình ảnh, dữ liệu vi phạm thì lực lượng CSGT phải tạo điều kiện cho người vi phạm được xem theo quy định; nếu tại địa điểm xử lý chưa có dữ liệu thì hướng dẫn họ xem tại trụ sở đơn vị. Do đó, minh bạch không chỉ là có camera, mà là phải có một quy trình chứng minh có thể kiểm tra được.

Giải trình, khiếu nại khi bị xe tạt đầu hoặc ùn tắc

Hiện nay, nhiều ý kiến đang không khỏi băn khoăn, nếu tài xế bị xe khác tạt đầu, “điền vào chỗ trống” hoặc giao thông ùn tắc khiến khoảng cách bị thu hẹp thì khiếu nại, giải trình thế nào? Liên quan đến vấn đề trên, TS. LS. Đặng Văn Cường chia sẻ: "Đây chính là vấn đề tôi cho rằng cần đặc biệt quan tâm khi áp dụng xử phạt trên thực tế. Bởi an toàn giao thông phải được bảo đảm nhưng không thể lấy mục tiêu xử phạt để thay thế cho yêu cầu chứng minh hành vi vi phạm".

Theo LS Cường, thông tư 38/2024/TT-BGTVT đã dự liệu trường hợp phương tiện chạy dưới 60 km/h. Khi đó, người lái phải chủ động giữ khoảng cách phù hợp với mật độ phương tiện và tình hình giao thông thực tế.

Cục CSGT cũng đã thông tin rằng việc xử lý khoảng cách được thực hiện trong điều kiện giao thông thông thoáng; khi ùn tắc, lưu lượng phương tiện tăng cao thì việc xử lý phải được xem xét phù hợp với tình hình thực tế.

Ví dụ, một chiếc xe đang duy trì khoảng cách an toàn. Bất ngờ một xe ở làn bên cạnh chuyển vào khoảng trống phía trước. Nếu camera chỉ ghi nhận sau khi xe kia đã chen vào, khoảng cách giữa hai xe trở nên rất ngắn, thì không thể máy móc kết luận rằng xe phía sau đã chủ động chạy bám đuôi. Cần xem toàn bộ diễn biến trước và sau thời điểm đó.

Nếu tài xế đang giữ khoảng cách hợp lý nhưng xe khác bất ngờ tạt vào, thì bản chất sự việc hoàn toàn khác với trường hợp tài xế chủ động chạy bám sát xe phía trước trong một khoảng thời gian đáng kể.

Khi nhận thông báo vi phạm, LS Cường cho rằng, tài xế nên thực hiện theo các bước sau: Một là, yêu cầu được cung cấp hoặc cho xem hình ảnh, video, dữ liệu làm căn cứ xử phạt. Thông tư 73/2024/TT-BCA cho phép người vi phạm xem thông tin, hình ảnh hoặc kết quả vi phạm thu được từ thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ;

Hai là, kiểm tra các thông tin cơ bản: thời gian, địa điểm, lý trình, biển số, phương tiện, làn đường, tốc độ, khoảng cách, điều kiện thời tiết, mật độ giao thông, diễn biến chuyển làn, nhập làn của các phương tiện khác;

Ba là, chủ động cung cấp chứng cứ phản bác nếu cho rằng không vi phạm. Ví dụ: camera hành trình, dữ liệu hành trình, video từ phương tiện khác, dữ liệu GPS, hình ảnh tại thời điểm xảy ra sự việc, lời khai của người đi cùng, tài liệu chứng minh phương tiện khác bất ngờ chuyển làn, tạt đầu, các tài liệu chứng minh tình trạng ùn tắc hoặc điều kiện giao thông đặc biệt.

Nguyên tắc là ai đưa ra ý kiến thì cần có căn cứ để bảo vệ ý kiến đó. Vì vậy tài xế không nên chỉ nói “tôi không vi phạm”, mà nên chứng minh bằng dữ liệu.

Một điểm pháp lý rất đáng lưu ý về “giải trình”. Không phải mọi quyết định xử phạt đều đương nhiên thuộc trường hợp phải tổ chức thủ tục giải trình theo Điều 61 Luật Xử lý vi phạm hành chính. Điều 61 quy định quyền giải trình bắt buộc đối với những trường hợp có hình thức tước quyền sử dụng giấy phép, đình chỉ hoạt động hoặc mức phạt tiền tối đa của khung từ 15 triệu đồng đối với cá nhân, 30 triệu đồng đối với tổ chức trở lên. Trong khi đó, lỗi không giữ khoảng cách trên cao tốc theo trường hợp thông thường có khung phạt 4-6 triệu đồng, nên không thuộc ngưỡng này.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa người dân không có quyền phản ánh, cung cấp chứng cứ hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền kiểm tra lại căn cứ xử phạt. Thông tư 73 quy định khi xử lý vi phạm qua thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ, cơ quan Công an phải xác minh phương tiện, chủ phương tiện, thông báo và yêu cầu người liên quan đến làm thủ tục xử lý; dữ liệu thu được phải được quản lý, lưu trữ trong hồ sơ.

Nếu đã có quyết định xử phạt mà người dân cho rằng quyết định đó không đúng, người bị xử phạt có thể thực hiện quyền khiếu nại theo Luật Khiếu nại hoặc lựa chọn khởi kiện hành chính theo quy định. Thời hiệu khiếu nại thông thường là 90 ngày kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định hành chính, hành vi hành chính. Người khiếu nại có quyền đưa ra chứng cứ, được biết, đọc, sao chụp tài liệu, chứng cứ do người giải quyết khiếu nại thu thập, trừ trường hợp thuộc bí mật nhà nước.

"Tôi khuyến nghị người dân không nên vì ngại thủ tục mà chấp nhận một quyết định xử phạt mà mình có căn cứ cho rằng không đúng. Nhưng ngược lại, cũng không nên khiếu nại theo cảm tính. Phải tập trung vào những vấn đề có thể kiểm chứng, camera có ghi nhận đúng xe không? Có đúng là xe cùng làn không? Khoảng cách được xác định bằng phương pháp nào? Tốc độ tại thời điểm đó là bao nhiêu? Diễn biến giao thông trước đó như thế nào? Có phương tiện khác chuyển làn, tạt đầu hay không? Thiết bị có được quản lý, sử dụng đúng quy định không? Dữ liệu có đầy đủ, liên tục và nguyên vẹn không? Nếu những vấn đề này chưa được làm rõ thì việc xử phạt cần phải hết sức thận trọng", TS.LS Đặng Văn Cường nói.

Ý nghĩa cốt lõi trong việc nâng cao ý thức tài xế và phòng ngừa tai nạn

Theo TS. LS Đặng Văn Cường, việc lực lượng chức năng xử lý nghiêm lỗi không giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc là một chủ trương cần thiết. Đường cao tốc có đặc thù là phương tiện chạy với tốc độ cao. Khi một xe phía trước phanh đột ngột, nếu xe phía sau chạy quá gần thì thời gian phản ứng và khoảng cách phanh rất ngắn, nguy cơ xảy ra va chạm dây chuyền là rất lớn. Khoảng cách an toàn vì thế không phải là một thủ tục hành chính, càng không phải “luật để phạt tiền”, mà trước hết là một khoảng thời gian và không gian an toàn để người lái xử lý tình huống bất ngờ.

Việc tăng cường camera sẽ tạo ra một sự thay đổi rất quan trọng về tâm lý. Trước đây, một bộ phận tài xế có tâm lý: “Không thấy CSGT thì chạy sát một chút cũng được”. Nhưng khi hệ thống giám sát hoạt động liên tục thì ý thức sẽ chuyển sang “không có CSGT đứng bên đường vẫn phải chấp hành pháp luật”, đây chính là giá trị lớn nhất của camera giám sát. Mục tiêu cuối cùng không phải là thu được bao nhiêu tiền phạt mà là làm cho tài xế tự giác giữ khoảng cách ngay cả khi không có lực lượng chức năng.

"Tôi hoàn toàn ủng hộ việc tăng cường xử lý hành vi không giữ khoảng cách trên cao tốc, bởi đây là hành vi có nguy cơ trực tiếp dẫn đến tai nạn liên hoàn. Nhưng tôi cho rằng phạt nguội phải đi cùng với “chứng cứ nguội thật chắc. Một hình ảnh đơn lẻ đôi khi chưa đủ để phản ánh toàn bộ diễn biến giao thông. 

Trong những tình huống phức tạp như xe khác tạt đầu, chuyển làn, nhập làn, ùn tắc, tốc độ thay đổi liên tục…, cơ quan chức năng cần đánh giá chuỗi hình ảnh, video và dữ liệu liên tục, thay vì chỉ dựa vào một khoảnh khắc. Thông tư 73/2024/TT-BCA cũng đã đặt ra cơ chế sử dụng hệ thống camera, thiết bị kỹ thuật nghiệp vụ và quy trình xác minh, lưu trữ kết quả thu thập được trong hồ sơ xử phạt", TS.LS Đặng Văn Cường khẳng định.

Cũng theo LS Cường, lực lượng chức năng thời gian tới cần tuyên truyền để người dân tự giác; tổ chức giao thông để người dân có điều kiện chấp hành; ứng dụng công nghệ để phát hiện chính xác; và cuối cùng mới là xử phạt để bảo đảm tính răn đe.

Xử phạt không phải mục tiêu cuối cùng của quản lý giao thông. Mục tiêu cuối cùng là không có tai nạn, không có người chết và bị thương; người tham gia giao thông tự giác tuân thủ pháp luật và mọi người đều được đi lại an toàn. Vì vậy, việc siết xử phạt từ ngày 27/8 nên được nhìn nhận như một bước trong quá trình xây dựng văn hóa giao thông, chứ không nên biến thành câu chuyện “phạt thật nhiều mới là quản lý tốt”. 

Một hệ thống giao thông văn minh là hệ thống mà người dân chấp hành pháp luật không chỉ vì sợ bị phạt, mà vì họ hiểu rằng giữ khoảng cách là đang bảo vệ tính mạng của chính mình và của người khác.

CSGT xử lý lỗi không giữ khoảng cách, cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ - Cao Bồ ra sao?

GĐXH - Sau khi Cục CSGT bắt đầu xử lý vi phạm “không giữ khoảng cách an toàn trên đường cao tốc” từ ngày 27/8, tình hình giao thông trên tuyến Pháp Vân - Cầu Giẽ - Cao Bồ có nhiều thời điểm khá thông thoáng. Tuy nhiên, vào giờ cao điểm, khi lưu lượng phương tiện tăng và trời xuất hiện mưa lớn, vẫn ghi nhận tình trạng một số xe chạy sát nhau, chuyển làn liên tục, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.