Ngăn ngừa xuất huyết não-màng não do thiếu vitamin K ở trẻ nhỏ

XHN-MN ở trẻ nhỏ hoàn toàn khác với XHN-MN ở trẻ lớn, người lớn và người cao tuổi về nguyên nhân, biểu hiện bệnh, điều trị và dự phòng. XHN-MN ở trẻ nhỏ khá phổ biến ở các nước trên thế giới cũng như ở nước ta. 

XHN-MN ở trẻ nhỏ là một bệnh rất nặng, tỷ lệ tử vong cao (từ 25-40% trẻ mắc bệnh), tỷ lệ để lại di chứng tới 40-50%. Nếu như tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 1,5 triệu trẻ mới sinh, với tỷ lệ mắc bệnh, tử vong, di chứng như trên thì mỗi năm có khoảng 5.000 trẻ mắc bệnh, 700-1.600 trẻ tử vong và 1.200 trẻ bị di chứng. Đây là một con số rất đáng quan tâm.

Các di chứng của XHN-MN ở trẻ nhỏ lại rất nặng nề như động kinh, liệt vận động, chậm phát triển tinh thần, ứ nước não thất, khiến trẻ bị tàn tật suốt đời. Điều đáng nhấn mạnh là bệnh XHN-MN ở trẻ nhỏ nguy hiểm như vậy song lại hoàn toàn có thể dự phòng được và chữa khỏi, ít di chứng nếu như phát hiện được bệnh sớm.

Biểu hiện lâm sàng của XHN-MN do thiếu vitamin K

XHN-MN do thiếu vitamin K ở trẻ nhỏ thường xảy ra rất sớm, từ tuần lễ đầu tiên sau sinh đến 3 tháng tuổi, 90% trường hợp xảy ra vào lúc trẻ từ 30-60 ngày tuổi, đặc biệt là từ 40-50 ngày tuổi. Chỉ một số rất ít xảy ra từ trên 3 tháng tuổi.

Bệnh xảy ra rất nhanh, đột nhiên người nhà thấy da trẻ xanh tái đi, bỏ bú, nôn trớ rồi trẻ khóc thét, rên rỉ và co giật. Đồng thời với co giật, trẻ mất ý thức và hôn mê. Trẻ tiếp tục co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ ở một chi, ở mặt hay nửa người, sụp mi mắt. Nhiều trẻ có biểu hiện thở không đều hoặc có từng lúc ngừng thở. Tình trạng bệnh nhi lúc này rất nguy kịch.

Vì biểu hiện bệnh xảy ra nhanh và nguy kịch nhanh nên đa số bệnh nhi được đưa đến bệnh viện trong vòng 1-2 ngày đầu. Nếu để ý, người mẹ có thể phát hiện thấy thóp của trẻ phồng, căng. Trên da trẻ có một số biểu hiện xuất huyết như có chỗ bầm tím, với trẻ trong tuần đầu sau sinh có biểu hiện chảy máu rốn kéo dài và nếu trẻ có tiêm chích thì chỗ tiêm chích bầm tím.

Khi có biểu hiện xuất huyết ở da, ở rốn, ở chỗ tiêm chích nên đưa trẻ đi khám sớm để phát hiện tình trạng dễ chảy máu và được điều trị sớm, không để xảy ra XHN-MN. Nếu biểu hiện bệnh như trên xảy ra vào khoảng 30-60 ngày tuổi có thể nghi ngờ ngay là XHN-MN. Xét nghiệm thấy có thiếu máu, chọc dò nước não tủy thấy dịch chảy ra màu hồng có máu.

Nguyên nhân chính gây XHN-MN ở trẻ nhỏ là do thiếu vitamin K. Vitamin K tham gia vào quá trình tổng hợp một số yếu tố đông máu ở gan. Thiếu các yếu tố này cơ thể dễ bị chảy máu. Như chúng ta đã biết, vitamin K là một vitamin tan trong dầu. Cơ thể được cung cấp vitamin K từ hai nguồn: từ thực phẩm (rau xanh, thịt, gan động vật) và từ vi khuẩn đường ruột tổng hợp.

Vì sao trẻ nhỏ lại thiếu vitamin K?

Ở trẻ nhỏ, một phần vitamin K được cung cấp do chuyển từ mẹ sang thai nhi qua rau thai, lượng này rất nhỏ, thấp hơn nhu cầu sinh lý, phần chính vitamin K mà trẻ nhỏ nhận được qua sữa mẹ. Nhưng lượng vitamin K trong sữa mẹ thấp hơn sữa bò, sữa bột nhân tạo. Lượng vitamin K trong sữa mẹ thay đổi từ 20-30 microgam/lít, trong khi ở sữa bột nhân tạo trên 50 microgam/lít.

Sữa của người mẹ không được ăn bồi dưỡng trong những tháng cuối của thời kỳ thai, ở những người mẹ ăn kiêng khem sau sinh như kiêng ăn mỡ, dầu, lượng vitamin K trong sữa mẹ càng ít. Ở trẻ nhỏ sau sinh, lúc một tháng tuổi, vi khuẩn có khả năng tổng hợp vitamin K ở ruột chưa đủ, do đó trẻ nhỏ càng dễ bị thiếu vitamin K, dễ bị XHN-MN hơn trẻ lớn. Những trẻ nhỏ phải dùng kháng sinh sớm, bị rối loạn tiêu hóa cũng làm cho nguồn vitamin K tổng hợp ở ruột ít.

Trẻ sơ sinh con những bà mẹ có dùng các thuốc như rifamycin, isoniazid, bacbiturat hoặc bị nhiễm dioxin trong thời kỳ mang thai cũng dễ bị xuất huyết hơn con của các bà mẹ không dùng thuốc trong thời kỳ mang thai.

Điều trị

XHN-MN ở trẻ nhỏ là một bệnh nặng phải được điều trị cấp cứu tại bệnh viện, không thể chữa tại nhà hoặc ở các phòng mạch, do đó khi có các biểu hiện nghi ngờ là XHN-MN như đã nói đến ở trên phải nhanh chóng đưa trẻ đến bệnh viện để chẩn đoán xác định. Nếu đúng do thiếu vitamin K thì phải được điều trị tích cực bằng tiêm vitamin K, truyền máu và chăm sóc, theo dõi đặc biệt, chống co giật, hỗ trợ thở và cung cấp dinh dưỡng vì trẻ bị hôn mê, không bú được.

Sau khi cầm máu, chảy máu màng não ổn định, nếu có ổ máu tụ có thể phải can thiệp phẫu thuật lấy máu tụ. Bằng phương pháp điều trị khẩn trương, tốn kém như trên, nhưng tỷ lệ tử vong, di chứng vẫn còn cao, vì thế nên việc dự phòng XHN-MN cho trẻ nhỏ là rất quan trọng.

Các biện pháp dự phòng

Bệnh XHN-MN ở trẻ nhỏ hoàn toàn có thể dự phòng được bằng cách cung cấp vitamin K cho tất cả trẻ mới sinh theo 2 phương pháp sau:

- Tiêm cho tất cả trẻ mới sinh một mũi vitamin K1 1mg, hoặc vitamin K3 2mg.

- Cho tất cả trẻ mới sinh uống vitamin K1 2mg, 3 lần, lần một sau khi sinh, lần hai lúc 7 ngày tuổi và lần ba lúc 1 tháng tuổi.

Cách tốt nhất là dùng phương pháp tiêm một lần cho trẻ ngay sau sinh (tiêm cho tất cả trẻ ngay sau sinh không kể trẻ đó đủ tháng hay thiếu tháng, trẻ khỏe hay yếu). Hiệu quả của sử dụng vitamin K1 và K3 là như nhau. Do vậy, để vừa ít chi phí vừa hiệu quả nên sử dụng một liều 2mg vitamin K3 do Việt Nam sản xuất, giá chỉ 500 đ.

Hiện nay hầu hết các nước đã có Chương trình dự phòng XHN-MN cho trẻ nhỏ bằng tiêm một liều 1mg vitamin K1 cho trẻ mới sinh đã mang lại hiệu quả rất tốt, tỷ lệ XHN-MN ở trẻ nhỏ đã giảm xuống chỉ còn 0,25/100.000 trẻ mới sinh.

Ở nước ta, tỷ lệ XHN-MN ở trẻ nhỏ rất cao, bệnh lại nặng, tỷ lệ tử vong cao, di chứng nặng nề, hy vọng sẽ sớm có một chương trình phòng XHN-MN cho trẻ em bằng tiêm một liều vitamin K (vitamin K1 hoặc vitamin K3) cho tất cả trẻ mới sinh. Nếu chương trình này được thực hiện, chắc chắn tình trạng XHN-MN do thiếu vitamin K ở trẻ nhỏ nước ta sẽ được giải quyết cơ bản, mang lại hạnh phúc cho trẻ em và nhiều gia đình, giảm bớt trẻ tàn tật cho xã hội.

Theo Sức khỏe & đời sống