Những người giữ gìn điệu hát trống quân

Chúng tôi về xã Dạ Trạch, quê hương của điệu hát trống quân đặc sắc vào những ngày hè oi bức. Cách trường Tiểu học vài trăm mét, đã nghe thấy tiếng hát rộn ràng của điệu trống quân ngân vang, hòa nhịp trong âm thanh của tiếng trống gỗ, đàn nhị, sáo.

Lớp học giữa trưa hè

Trong gian phòng học ngồi chật kín, các lớp người cả già lẫn trẻ, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Thanh Xuyên đang say sưa bắt nhịp cho các học viên tập hát. Giọng bà ngân nga, khi bổng, lúc trầm, át cả tiếng ve ra rả kêu bên ngoài.

Thấy chúng tôi đến, bà cho lớp học dừng lại, chạy ra chào khách. Ông Hà Tài Sinh, quyền Chủ nhiệm CLB Trống quân Dạ Trạch, người trực tiếp quản lý lớp bồi dưỡng hát trống quân Dạ Trạch cũng hồ hởi chạy ra, phấn khởi chia sẻ: " Thời tiết nóng bức nhưng mọi người tập luyện say sưa lắm anh ạ! Đây là lần thứ 2 Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên tổ chức lớp bồi dưỡng này. Năm ngoái chỉ vài chục người tham gia, năm nay, số học viên đăng ký gần 80 người. Đặc biệt, có cả các ông, bà ở huyện khác, cách hàng chục cây số, tuổi đã gần 70 vẫn đăng ký học, chỉ vì say mê điệu hát. Nhỏ tuổi nhất của lớp có cháu Lê Yến Bình, cháu nội bà Xuyên, mới 7 tuổi. Có lẽ do thừa hưởng tố chất của bà nội nên cháu tiếp thu nhanh lắm, đã thuộc và hát chuẩn được mấy bài rồi"...

Một lớp học Trống quân do bà Xuyên giảng dạy.

Nhấp xong chén nước cho "lại giọng", bà Xuyên, giáo viên trực tiếp lên lớp, tuổi đã bước sang 65 tâm sự: Đến bây giờ vẫn chưa có kết quả nghiên cứu về thời gian ra đời của điệu hát Trống quân. Dựa trên đặc thù của lối hát, người ta cho rằng, khi nào có sự ra đời của thơ lục bát, thì khi đó điệu trống quân ra đời. Bởi, tất cả các bài hát trống quân đều dựa trên nền thơ lục bát, kể cả các bài lời cổ lẫn bài mới sáng tác gần đây.

Theo lời bà Xuyên, từ khi còn trẻ, đi cấy sáng trăng, bà đã được nghe các cụ cao tuổi trong làng vừa cấy vừa hát trống quân. Nghe và thuộc lời nhiều bài từ khi đôi mươi, vậy nhưng phải đến đầu những năm 1990, bà mới bắt đầu chính thức được truyền dạy, tiếp cận điệu hát này.

Năm 1991, cụ Nguyễn Duy Phí, nguyên Giám đốc nhà hát Múa rối Trung ương (đã mất), là người con của quê hương Dạ Trạch đã về quê gặp gỡ các nghệ nhân cao tuổi để sưu tầm lời hát, nhờ cụ Điệp (đã mất người trong xã) biên tập, chỉnh lý thành tuyển tập.

Sau đó, năm 1993, cụ Phí tuyển chọn được 8 người (4 nam, 4 nữ, trong đó có bà Xuyên) để truyền dạy điệu hát. Đây cũng chính là những người thuộc lớp đầu tiên chính thức đưa điệu hát trống quân "sống lại", và là người đặt nền móng cho CLB trống quân Dạ Trạch duy trì, phát triển đến ngày hôm nay.

Giữ hồn dân gian

Ngày xưa, khi hát trống quân, các cụ thường khoét đất, úp trống lên, hát theo kiểu một nam một nữ ngồi hát ứng tác với nhau. Tuy nhiên, để phù hợp với điều kiện sân khấu và sự phát triển của âm nhạc điện tử, hiện nay, các nghệ nhân của Dạ Trạch đã chỉnh sửa lại cách hát theo kiểu hát tập thể 3 nam 3 nữ hoặc 5 nam, 5 nữ, có bộ nhạc dây, sáo đệm cùng.

Về lời hát, vẫn giữ nguyên lời cổ. Bà Xuyên cho biết, hát trống quân có 2 điệu, tạm gọi là trống quân 1 và trống quân 2. Điệu trống quân 1 dễ hát hơn, bởi trong lời thường có kèm theo lời "ơ", "a", dễ dàng cho việc lấy hơi, giữ nhịp. Điệu trống quân 2 lại thêm chữ "thời", chữ "i" ở các điệu ngân, theo kiểu hát cổ, nhịp, phách không chuẩn nên không phù hợp với cách hát ngày nay.

Bà Xuyên rất đam mê với nghệ thuật Trống quân

Theo chủ quan bà, điệu hát trống quân mới hay hơn so với cách hát cổ, do nhịp, tiết tấu hiện đại hơn, lại có nhạc đệm, trong khi cách hát truyền thống của các cụ chủ yếu hát ứng tác nên nhịp khó giữ.

Vừa giảng giải, bà vừa lấy hơi rồi vỗ tay làm nhịp, hát cho tôi nghe một đoạn của bài Lời chào: "Trống quân ai lập lên đây/Áo dải làm chiếu, khăn quây làm mùng/ Đùa vui hát dưới trăng trong/ Có con cũng hát có chồng cũng chơi/ Con thời em mượn vú nuôi/ Chồng thời em để hát chơi xóm nhà...".

Đứng bên cạnh bà, bé Lê Yến Bình, cháu ruột, thành viên trẻ nhất của lớp cũng lẩm nhẩm hát theo đầy say sưa. Hỏi cháu vì sao lại thích hát trống quân, Yến Bình gãi đầu cười, thỏ thẻ: " Cháu nghe bà hát nhiều, thấy hay nên rất thích. Biết bà đi dạy hát cho lớp bồi dưỡng, cháu liền xin bố mẹ cho đi theo bà để tập hát. Anh trai cháu là Lê Xuân Bách cũng học cùng lớp cháu đấy!".

Bây giờ, điệu hát trống quân đã không còn bó buộc ở những ông bà cao tuổi, mà đã lan tỏa ra toàn xã, ở khắp các độ tuổi. Từ chỗ CLB chỉ chưa đến chục hội viên, nay, con số hội viên đã lên tới trên 30 người, trong đó, có cụ ngoài 80 tuổi vẫn đang tham gia sinh hoạt.

Ông Hài Tài Sinh cho biết, số người muốn tham gia CLB ngày càng đông, nhưng để có lớp kế cận, hiện nay, CLB chủ yếu ưu tiên kết nạp các hội viên dưới 50 tuổi để bồi dưỡng. Trống quân Dạ Trạch có hàng trăm bài hát cả lời cổ và lời mới, song, đối với lớp bồi dưỡng, trong thời gian 10 ngày, các nghệ nhân chỉ dạy được khoảng 5-7 bài tiêu biểu như: Giao duyên, Thách cưới, Họa trời họa đất, Hát về Hưng Yên...

Trước khi chào khách ra về, bà Xuyên "khoe", từ khi được khôi phục, CLB trống quân Dạ Trạch đã tham gia hàng chục hội thi và các chuyến lưu diễn trên nhiều tỉnh, thành cả nước. Trong đó, CLB đã từng nhiều lần đạt Huy chương Vàng, Bạc tại Hội diễn nghệ thuật quần chúng toàn quốc các năm 1994, 1997.

Năm 2013, CLB đã đạt giải B tại Liên hoan dân ca toàn quốc. Năm 2015 vừa rồi, CLB cũng đạt giải Nhất tại Hội thi tiếng hát Người cao tuổi tỉnh Hưng Yên. Hiện nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên đang làm hồ sơ để đệ trình lên cấp trên xem xét, công nhận hát Trống quân Dạ Trạch là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Chiến Văn