Quan điểm khác nhau về "Đám cưới chuột"

 

Đây là một tác phẩm hội họa dân gian rất quen thuộc nhưng cũng không nhiều người hiểu đầy đủ giá trị của nó. Thực ra, đó cũng là điều dễ hiểu bởi hiện vẫn đang có nhiều điểm mà giới khoa học chưa thống nhất về đánh giá bức tranh này. Báo GĐ&XH Cuối tuần đã tiếp tục lấy ý kiến một số chuyên gia ngõ hầu giúp độc giả có thêm nhiều thông tin.

 

"Đám cưới chuột" - tranh Đông Hồ

 

Không gian xoay vòng thể hiện tính cộng sinh

Điểm đặc biệt của bố cục bức tranh Đám cưới chuột của làng tranh Đông Hồ đó là bố cục tranh theo tuyến tính tròn (hoặc tuyến tính hình chữ U nằm ngang). Nó vừa như một câu chuyện kể có tính nối tiếp (từ chỗ đám chuột đi cống mèo đến đi đón dâu), vừa thể hiện một vòng tuần hoàn của lẽ sống. Theo họa sỹ Lê Quốc Việt, tác giả cuốn sách Nghệ thuật Đồ họa cổ Việt Nam, tuyến tính chữ U này là một vòng tròn khép kín, một tuyến tính rất thanh bình yên ả, rất ngay ngắn và quy củ. Vòng tròn hoàn mỹ đó đã góp phần nói lên nội dung tư tưởng của bức tranh.

Nói về không gian xoay vòng này, họa sỹ, nhà phê bình Phan Cẩm Thượng, đồng tác giả cuốn sách Nghệ thuật Đồ họa cổ Việt Nam cho biết: “Tranh dân gian Việt Nam nói chung đều sử dụng không gian hai chiều, tức là không có chiều sâu thứ ba. Có hai loại không gian được áp dụng là thấu thị phi điểu (tức là nhìn như con chim bay trên trời nhìn xuống đất). Loại thứ hai là thấu thị tẩu mã (tức là nhìn như ngồi trên lưng ngựa mà thấy cảnh vật dàn trải sau lưng). Bức tranh Đám cưới chuột dùng lối không gian dàn trải thứ hai này”.

 

Họa sĩ Phan Cẩm Thượng

Cũng theo họa sỹ Phan Cẩm Thượng, màu trong tranh dân gian Đông Hồ không có ý nghĩa gì về nội dung, mà chỉ có tính chất gây cảm giác đẹp mắt bằng các màu nguyên tương phản. Nội dung của tranh hoàn toàn do nét và hình quyết định, cho nên trong khi in người ta có thể thay đổi màu, mà không ảnh hưởng gì đến ý nghĩa của bức tranh. Màu sắc tươi, mạnh của bức tranh có được là do các nghệ sỹ dân gian dùng toàn màu nguyên bằng chất liệu tự nhiên. Tuy nhiên, vị họa sỹ này không cho rằng tính cộng sinh là điều có nghĩa trong bức tranh này.

 

Nói về bố cục bức tranh, nhà thơ, dịch giả Dương Tường, người rất am tường văn hóa dân gian Việt Nam cũng cho rằng tuyến tính xoay tròn của bức tranh nói lên rất nhiều tư tưởng cộng sinh, hay còn có thể gọi là tính thỏa hiệp của các cộng đồng sống trong một hoàn cảnh nhất định. Trong nhà của dịch giả Dương Tường có bức tranh được tác giả Trần Trọng Vũ (con của nhà thơ Trần Dần, hiện đang sống tại Pháp) vẽ lại Đám cưới chuột với hơi thở mới của cuộc sống hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần thỏa hiệp cộng sinh của Đám cưới chuột của làng tranh Đông Hồ. Cũng như họa sỹ Trần Trọng Vũ, dịch giả Dương Tường đánh giá rất cao tư tưởng cộng sinh này. Ông cho rằng, trong mỗi giây phút của cuộc sống đều có những sự thỏa hiệp ngấm ngầm diễn ra. Tuyến tính tròn này mang dụng ý về tư tưởng rất rõ rằng cuộc sống là một chuỗi tuần hoàn, tồn tại hay không tồn tại phụ thuộc rất nhiều vào thỏa hiệp hay không thỏa hiệp.

 

Dịch giả Dương Tường bên bức tranh "Đám cưới chuột" hiện đại của họa sĩ Trần Trọng Vũ.

Tính thỏa hiệp tạm thời?

Tuy nhiên, sự thỏa hiệp này, theo các nhà phê bình, không chỉ thuần là một sự nhẫn nhịn thái quá hay một thỏa hiệp liên tục. “Nó mang tính tình thế”, dịch giả Dương Tường nói. Ông cho rằng gọi nó là cộng sinh cũng là đúng, gọi là sự thỏa hiệp để tìm cách sống cũng được, hoặc gọi đó là một cách đối phó để đi đến một cuộc sống bình yên trong một tình huống nhất định cũng có thể chấp nhận. “Sự cộng sinh này diễn ra ở mọi nơi, tiếng Latinh còn có hẳn một cụm từ nói về tính cộng sinh này; “Modus Vivendi”, nghĩa đen là phương thức sống, rộng ra, nó là cách thỏa hiệp tạm thời để tìm một con đường. Lịch sử của chúng ta cũng là một chuỗi những thỏa hiệp với phương Bắc, những thỏa hiệp mang tính tạm thời để tìm ra một con đường mới”- dịch giả Dương Tường nói.

Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng tình với tư tưởng thỏa hiệp cộng sinh này. Họa sỹ Phan Cẩm Thượng cho rằng: “Bức tranh Đám cưới chuột có ý nghĩa châm biếm hủ tục đút lót, dân thường làm việc gì cũng phải dâng lễ vật cho quan lớn. Nếu gọi là ý nghĩa cộng sinh, thì thật tiêu cực. Xã hội có thể có chuyện tham nhũng, biếu xén, nhưng chấp nhận nó theo kiểu cộng sinh không phải là ý nguyện của dân gian. Không có cái gì gọi là cộng sinh ở đây. Truyện Trê cóc (cũng được vẽ thành tranh dân gian Đông Hồ) cũng nêu vấn đề như vậy. Con cá trê thấy đàn nòng nọc tưởng là con mình, bèn nhận vơ. Con cóc thấy vậy đòi kiện lên quan. Quan vì ăn đút lót của trê nên xử cho trê thắng kiện, cóc phải đi tù. Nhưng cuối cùng cả đàn nòng nọc đều trở thành cóc con. Ý nói nén bạc có thể đâm toạc tờ giấy, nhưng không thể làm khác được chân lý”.

 

Họa sĩ Lê Quốc Việt

Cùng đi trên một con đường nghiên cứu nghệ thuật dân gian và viết chung cuốn sách Nghệ thuật Đồ họa cổ Việt Nam với họa sỹ Phan Cẩm Thượng nhưng họa sỹ Lê Quốc Việt lại cho rằng “lễ” trong bức tranh Đám cưới chuột không chỉ là lễ mà nó còn mang tính “lễ nghi”. Khái niệm “lễ” ở đây bao hàm cả ý nghĩa về lễ nghi, cũng như khi lên chùa người ta có thẻ hương để thắp, về thăm bố mẹ có tấm bánh gói quà. Mối quan hệ tương sinh trong cộng đồng con người cũng như con vật. Người ta muốn nói đến tôn ti trật tự và quyền hạn của những loài vật nhất định. Muốn tồn tại được thì các loài này phải tương sinh. Đó là chân lý của sự biết hài hòa, nhường nhịn để sống một cách tốt đẹp.

Lứa họa sỹ thời kỳ đổi mới như Trần Trọng Vũ cũng đã suy nghĩ về điều này và vẽ lại bức tranh với hơi hướng hiện đại. Điểm đặc biệt khác biệt giữa hai bức tranh đó là sự rõ ràng hơn trong cách chuyển tải của họa sỹ Trần Trọng Vũ với hai chữ “long life”, tức “Sống lâu” nằm ngay giữa bức tranh. Tiếng nói thỏa hiệp được nêu bật nên với hai từ “long life” cho thấy họa sỹ này muốn khẳng định rằng với bức tranh Đám cưới chuột, sự cộng sinh là điều cần thiết để duy trì cuộc sống hài hòa trong một môi trường đa dạng sinh học.

Tính thỏa hiệp tạm thời đó khiến cả mèo và chuột trong bức tranh Đám cưới chuột hiện đại đều có phần tự giác trong vai trò của mình mà không lấy làm giận dữ hay tức tối. Như thể là qua một quá trình lịch sử chung sống, mèo và chuột đều hiểu rằng sự tương sinh thỏa hiệp đã thành một nét văn hóa nên được tiến hành một cách khéo léo và hài hòa vậy.

 

Phong Thiện