Tác hại của việc tiêu thụ quá mức lượng đường và chất tạo ngọt trong khẩu phần ăn

Tiêu thụ nhiều đường ảnh hưởng đến sức khỏe và học tập của trẻ

Tình trạng trẻ em ưa thích đồ ngọt đang ngày càng phổ biến, kéo theo khẩu phần ăn chứa nhiều đường hơn mức khuyến nghị. Bánh kẹo, nước ngọt, trà sữa, đồ ăn nhanh… trở thành lựa chọn quen thuộc trong bữa phụ, thậm chí thay thế cả bữa chính ở một số trẻ. Nguyên nhân không chỉ đến từ sở thích tự nhiên mà còn do thói quen nuôi dưỡng, chiều chuộng của gia đình và sự quảng bá hấp dẫn của các sản phẩm nhiều đường.

Việc tiêu thụ quá nhiều chất ngọt có thể dẫn đến nhiều hệ lụy như tăng nguy cơ thừa cân, béo phì, sâu răng, rối loạn chuyển hóa và ảnh hưởng đến khẩu vị lâu dài của trẻ. Khi quen với vị ngọt đậm, trẻ có xu hướng từ chối các thực phẩm lành mạnh như rau xanh, trái cây ít ngọt hoặc các món ăn tự nhiên.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho biết, tiêu thụ quá mức đường và các chất tạo ngọt trong khẩu phần bữa ăn học đường là một vấn đề đáng lo ngại, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sự phát triển và hiệu suất học tập của trẻ.

Một là, hậu quả rõ rệt nhất là làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì nếu cung cấp quá nhiều và trong thời gian dài vì đường cung cấp năng lượng "rỗng", tức là giàu calo nhưng nghèo vi chất dinh dưỡng. Khi trẻ tiêu thụ thường xuyên nước ngọt, bánh kẹo hoặc thực phẩm chế biến sẵn có nhiều đường, năng lượng dư thừa sẽ tích tụ thành mỡ. Về lâu dài, tình trạng này có thể dẫn đến đái tháo đường type 2 và tình trạng kháng insulin – những rối loạn chuyển hóa vốn trước đây hiếm gặp ở trẻ em nhưng nay không còn hiếm gặp.

Hai là, lượng đường cao còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe răng miệng. Đường là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và tạo axit phá hủy men răng, dẫn đến nguy cơ sâu răng. Thói quen sử dụng nước uống có đường nhiều lần trong ngày khiến răng trẻ liên tục bị tấn công, làm tăng nguy cơ tổn thương lâu dài.

Ba là, ảnh hưởng đến hành vi và khả năng học tập. Khi tiêu thụ nhiều đường, đường huyết của trẻ tăng nhanh rồi giảm đột ngột, gây ra trạng thái mệt mỏi, khó tập trung và dễ cáu gắt. Điều này làm giảm hiệu quả học tập trên lớp.

Bốn là, việc sử dụng thường xuyên đường và chất tạo ngọt còn góp phần hình thành thói quen ăn uống không lành mạnh. Trẻ sẽ dần quen với vị ngọt đậm, từ đó giảm hứng thú với các thực phẩm tự nhiên như rau xanh hoặc trái cây ít ngọt. Điều này khiến khẩu phần ăn mất cân đối, dễ dẫn đến thiếu hụt vi chất dinh dưỡng quan trọng như sắt, canxi và kẽm – những yếu tố cần thiết cho tăng trưởng thể chất và phát triển trí tuệ.

Năm là, tiêu thụ nhiều đường cũng có liên quan đến nguy cơ bệnh tim mạch trong tương lai. Chế độ ăn giàu đường có thể làm tăng triglyceride và ảnh hưởng xấu đến các thành phần mỡ máu, từ đó làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch khi trưởng thành.

Lượng đường thế nào là phù hợp trong khẩu phần ăn?

Hướng dẫn mới của WHO khuyến nghị người lớn và trẻ em nên giảm lượng đường tự do tiêu thụ hàng ngày xuống dưới 10% tổng lượng năng lượng nạp vào. Giảm xuống dưới 5% hoặc khoảng 25 gram (6 thìa cà phê) mỗi ngày sẽ mang lại thêm lợi ích cho sức khỏe.

Hướng dẫn mới của WHO khuyến nghị người lớn và trẻ em nên giảm lượng đường tự do tiêu thụ hàng ngày xuống dưới 10% tổng lượng năng lượng nạp vào. Giảm xuống dưới 5% hoặc khoảng 25 gram (6 thìa cà phê) mỗi ngày sẽ mang lại thêm lợi ích cho sức khỏe.

Đường tự do là các monosaccharide (như glucose, fructose) và disaccharide (như sucrose hoặc đường ăn) được nhà sản xuất, đầu bếp hoặc người tiêu dùng thêm vào thực phẩm và đồ uống, cũng như đường có sẵn trong mật ong, siro, nước ép trái cây và nước ép trái cây cô đặc.

Hướng dẫn của WHO không đề cập đến đường trong trái cây và rau quả tươi, cũng như đường tự nhiên có trong sữa, vì không có bằng chứng nào cho thấy việc tiêu thụ các loại đường này gây ra tác hại.

Phần lớn lượng đường chúng ta tiêu thụ ngày nay đều "ẩn" trong các thực phẩm chế biến sẵn mà chúng ta thường không coi là đồ ngọt. Ví dụ, 1 muỗng canh tương cà chứa khoảng 4 gram (khoảng 1 muỗng cà phê) đường tự do. Một lon nước ngọt có ga chứa tới 40 gram (khoảng 10 muỗng cà phê) đường tự do.

GS.TS Lê Thị Hợp, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế nhận định, đường, nước ngọt thường chỉ cung cấp năng lượng nhưng hầu như không chứa các chất dinh dưỡng thiết yếu khác. Vì vậy, tiêu thụ quá mức dễ dẫn đến dư thừa năng lượng, tăng nguy cơ thừa cân, béo phì ở trẻ và các bệnh chuyển hóa khác.

Các chất tạo ngọt nhân tạo thường có độ ngọt gấp nhiều lần đường thông thường. Điều này "đánh lừa" vị giác, khiến trẻ có xu hướng dần từ chối các thực phẩm lành mạnh, có vị thanh nhẹ như rau xanh hay trái cây tự nhiên.

Theo tháp dinh dưỡng hợp lý cho các lứa tuổi, khuyến nghị sử dụng đường cho trẻ từ 3-11 tuổi dưới 15g đường/ngày, trẻ từ 12-17 tuổi dưới 25g đường/ngày.

Ưu tiên sử dụng thực phẩm tự nhiên như rau, củ, quả, trái cây tươi tạo vị ngọt tự nhiên thay vì sử dụng các chất tạo ngọt nhân tạo.

PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng lưu ý, đối với các chất tạo ngọt nhân tạo, dù thường được xem là "ít calo", chúng vẫn có những nguy cơ tiềm ẩn. Một số nghiên cứu cho thấy chúng có thể làm thay đổi cảm giác ngon miệng, khiến trẻ có xu hướng ăn nhiều hơn, đồng thời duy trì sở thích với vị ngọt thay vì giúp giảm phụ thuộc vào đường. Hơn nữa, chúng cũng có thể ảnh hưởng đến hệ vi sinh đường ruột nếu sử dụng lâu dài.

Tiêu thụ quá mức đường và chất tạo ngọt trong bữa ăn học đường không chỉ gây ra các vấn đề trước mắt như sâu răng hay giảm tập trung, mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính trong tương lai. Vì vậy, cần kiểm soát lượng đường trong khẩu phần của trẻ, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và ưu tiên các lựa chọn tự nhiên, lành mạnh để đảm bảo sự phát triển toàn diện.