Tranh biếm họa: "Vũ khí" không còn "sắc bén"

Họa sĩ Lý Trực Dũng là một trong số không nhiều những “thương hiệu” trong làng biếm họa ở Việt Nam. Và cũng không nhiều những người như ông, ngoài vai trò làm nghề, luôn nỗ lực để biếm họa Việt Nam trở lại với thời kỳ “hoàng kim”.

PV GĐ&XH đã có cuộc trò chuyện với họa sĩ Lý Trực Dũng về tranh biếm họa hiện nay ở Việt Nam.

Vũ khí” không còn “sắc bén”

Họa sỹ Lý Trực Dũng

- Việt Nam hiện có khoảng 500 tờ báo, tạp chí nhưng không phải tất cả các tờ báo đều ưu tiên cho biếm họa. Thời chiến, biếm họa được coi là vũ khí sắc bén với nhiều “thương hiệu” được hình thành.

Biếm họa giúp cho con người không kể màu da, ngôn ngữ vẫn có thể giao lưu với nhau. Nhưng thời bình, biếm họa trở nên “gay go”, chả ai dại gì mà dây vào cái “vũ khí” sắc bén ấy.

Rất nhiều bức tranh biếm hoạ được đăng mà khi xem, họa sĩ biếm họa ước giá nó không được đăng thì tốt hơn. Vì một cái tranh biếm họa cho in chỉ to bằng hai con tem, khiến độc giả phải cố căng mắt vừa xem vừa đoán nó là cái gì.

Trong khi đó, nhuận bút, nguồn thu nhập chính của hoạ sĩ biếm họa thường chỉ 80 nghìn đồng, hoặc khá hơn thì 150 nghìn đồng là cùng. Nhưng các báo lại đòi hỏi biếm họa phải có chất lượng cao. Bên cạnh đó, số phận của tranh biếm họa phụ thuộc rất nhiều vào biên tập viên và tổng biên tập. Đáng tiếc, không ít biên tập viên gần như không hiểu biết gì về biếm họa nhưng lại biên tập về biếm họa, cắt, sửa lời...

- Nếu so với thế giới thì biếm hoạ Việt Nam đang đứng ở đâu?

- Ở nhiều nước, biếm họa được coi là nguồn dữ liệu lịch sử quý giá, khách quan, đáng tin cậy. Có lẽ, không có đất nước nào lại có nhiều họa sĩ đồ họa sống được bằng các bức tranh châm biếm như ở Đức. Nó được đưa vào giảng dạy ở nhà trường, kể cả trường đại học. Các họa sĩ biếm hoạ hoàn toàn sống được bằng nghề, vì mỗi bức tranh được trả ít nhất là 200 euro. Ở mỗi tờ báo, người vẽ biếm họa được coi như là một phóng viên chứ không đơn thuần chỉ là họa sĩ.

Nhưng cũng phải thẳng thắn thừa nhận rằng, năng lực của các họa sĩ biếm họa Việt Nam hiện còn rất nhiều hạn chế, nhiều bức tranh còn nông cạn về tư tưởng và nội dung. Nếu không quan tâm đến công tác đào tạo, không khuyến khích nó thì biếm hoạ Việt Nam sẽ mãi ở dạng “chân đất” so với các nước trong khu vực, chứ chưa nói đến các nước châu Âu, châu Mỹ.

Bản chất của tranh biếm họa là phê bình và tự phê bình

-  Phải chăng, tranh biếm hoạ chưa phát triển vì tâm lý sợ đụng chạm của các họa sĩ?

- Theo tôi, chúng ta vẫn chưa hiểu được bản chất của tranh biếm họa, thường quy tranh biếm họa là đả kích. Thực ra, bản chất của biếm họa là phê bình và tự phê bình để tự hoàn thiện mình hơn. Nó cũng giống như việc thưởng thức nhạc giao hưởng vậy. Khi người ta chỉ cho mình những nhược điểm một cách hài hước thì thay vì phải cảm ơn họ thì chúng ta lại nhìn một cách thiếu thiện cảm. Việc hiểu chưa đúng về biếm họa là do quan niệm và cũng liên quan đến trình độ dân trí nữa.

Chưa có họa sĩ biếm họa chuyên nghiệp

-  Theo anh nhìn nhận thì ở Việt Nam có hoạ sĩ biếm hoạ chuyên nghiệp không?

- Ở Việt Nam từng có hai họa sĩ vẽ chân dung biếm họa rất giỏi là lãng tử Hoàng Lập Ngôn gọi tranh của mình là “tướng tinh họa” và họa sĩ Choé trên báo Lao Động một thời. Nhưng chúng ta chưa có họa sĩ biếm họa chuyên nghiệp. Theo tôi được biết, ngay cả trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội cũng chưa có khoa chuyên về biếm họa. Những họa sĩ biếm họa thì chưa tìm cho mình được ngôn ngữ biếm họa riêng.

- Tại một cuộc hội thảo gần đây anh có phát biểu rằng, “biếm họa là đứa con rơi của ngành mỹ thuật Việt Nam”. Vậy làm thế nào để “đứa con rơi” ấy được thừa nhận?

- Có nhà lý luận quan niệm, họa sĩ vẽ tranh biếm họa phải là người có cái đầu uyên bác như một nhà bác học, sự tinh tế khéo léo như một bác sĩ phẫu thuật nhưng phải có sức mạnh như một anh lực sĩ. Chứ không phải chỉ vẽ một vài bức tranh là thành họa sĩ biếm hoạ.

- Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!

Một số tác phẩm biếm họa

Thanh Hà