Triển lãm ảnh trẻ em thời chiến: Xúc động thời mũ rơm

Mũ rơm đến trường.

Gặp lại tuổi thơ

Phòng triển lãm số 93 Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) vào ngày thứ Bảy và Chủ nhật đông hơn thường lệ. Tấm pano lớn được treo ngoài cửa chính với hình ảnh hai em bé đội mũ rơm, gương mặt hồn nhiên và nụ cười tươi rói… thực sự gây ấn tượng mạnh với người qua lại. Hơn 70 bức ảnh đặc tả theo chủ đề “trẻ em thời chiến” của những năm 1964-1972 được thực hiện bởi các phóng viên của Thông tấn xã và Hãng tin truyền hình Nihon Denpa News (Nhật Bản). Đây cũng chính là hãng tin đã ghi lại được những thước phim màu duy nhất về lễ quốc tang Chủ tịch Hồ Chí Minh mà sau đó bản quyền bộ phim cũng đã được Đài Truyền hình VN mua lại vào năm 2008. 2.000 bức ảnh lần này của hãng tin cũng đã được NXB Kim Đồng mua lại để triển lãm đúng dịp kỷ niệm 40 năm chiến thắng Điện Biên Phủ trên không (triển lãm kéo dài đến hết ngày 14/9).

Nếu như những bức ảnh của Việt Nam thời kỳ này vẫn là ảnh đen trắng thì Hãng Nihon Denpa News đã có những chiếc máy ảnh chụp màu cỡ lớn. Dù khác nhau về góc nhìn nhưng các bức ảnh được trưng bày tại đây đều gặp nhau ở một điểm, đó là nêu bật khó khăn gian khổ của trẻ em thời chiến nhưng vẫn toát lên niềm tin mãnh liệt, sức sống và nụ cười rạng rỡ.

Một bất ngờ lớn với những ai có mặt ở phòng triển lãm là sự có mặt của Nhà giáo Nhân dân Phạm Thanh Hiền. Năm nay đã 65 tuổi, bà Hiền vẫn giữ được nét thanh xuân, đài các đúng chất Hà Nội gốc. Sống giữa đất Thủ đô, nhưng bà biết thông tin về cuộc triển lãm lại qua một người cháu đang làm tiến sĩ ở Nhật. Xem lại hình ảnh của mình cách đây 45 năm, bà Hiền thực sự xúc động. Xinh xắn, trắng trẻo, cô gái Hà Nội Phạm Thanh Hiền nhớ rằng mình được nhiều ống kính máy ảnh ghi lại. Lúc đi sơ tán lên trường Thiên Thai- Hà Bắc cũ, bà đang là sinh viên của trường nghệ thuật Hà Nội. 20 tuổi, còn chưa có người yêu, vậy mà cô giáo Phạm Thanh Hiền không chỉ dạy violon mà còn kiêm luôn bảo mẫu cho lớp học của mình... Những học sinh trong bức ảnh khi đó là Huyền Thanh (hiện là nhạc sĩ, Phó ban văn nghệ Đài Truyền hình VN), Phạm Phúc Thanh (đang chơi cho dàn nhạc Nhà hát vũ kịch), Vũ Văn Hà, con trai của nhạc sĩ Văn Ký…

Những ngày tháng không thể quên

Gia đình 3 thế hệ của bà Kim Ninh (phố Nguyễn Phúc Lai-Đống Đa-Hà Nội) tranh thủ ngày nghỉ rủ nhau đến từ sáng sớm. Khi Mỹ đánh phá miền Bắc, bà Ninh là giáo viên của trường trung cấp Kỹ thuật công nghiệp Hà Nội, sơ tán lên huyện Đông Anh. Tính ra, cả tuổi thơ và thời tuổi trẻ của bà Ninh đều sống trong loạn lạc. Thời chống Pháp, 7 tuổi đã phải theo cha mẹ đi tản cư. Khi trưởng thành thì nối gót cha mẹ mấy chục năm trước, bồng bế con sống cảnh sơ tán từ năm 1967-1973. Sống trong một giai đoạn đặc biệt như vậy, việc nhìn ngắm lại những bức ảnh thời chiến khiến bà không thể kìm lòng. Con trai của bà, anh Lê Anh chính là nhân chứng sống trong thời loạn. Khi đi sơ tán, anh mới 7 tuổi nhưng trong ký ức của anh, đó không phải là thời gian khổ mà là những dấu ấn đẹp, vui nhiều hơn buồn. Từ Hà Nội về Đông Anh, điểm khác biệt lớn nhất giữa học sinh Thủ đô với học sinh trường huyện chỉ là chiếc khăn quàng đỏ- dấu ấn của đội viên Đội thiếu niên tiền phong, để rồi sau đó, anh trở thành điển hình để các học sinh trong trường noi theo, phấn đấu toàn trường trở thành đội viên tích cực. “Sống cảnh sơ tán, nhưng trẻ em được học hành đến nơi đến chốn, vẫn được học đàn, học vẽ… Nhờ thế mà thế hệ của chúng tôi trưởng thành với sự phát triển tâm hồn và thể chất toàn diện chứ không bị khuyết thiếu như bây giờ”, anh Lê Anh so sánh.

Hình ảnh gây ấn tượng đặc biệt và cũng trở đi trở lại nhiều nhất trong những bức ảnh là những căn hầm chữ A và chiếc mũ rơm. Hai hình ảnh này đã trở thành biểu tượng của trẻ em thời chiến. Mũ rơm chính là vật bất ly thân với trẻ em mỗi khi thoát khỏi căn hầm trú ẩn. Những căn hầm chữ A bây giờ chỉ còn tồn tại trong những bức ảnh, bởi sau đó nó được thế hệ những đứa trẻ như anh Lê Anh, Tô Chiêm (NXB Kim Đồng) phá dỡ đi, lấy gạch đem bán, cũng được vài hào bạc. Nhờ biết “tái sử dụng” mà các anh mới biết đến mùi kem Tràng Tiền, mùi phở chính hiệu mà không phải chờ đến khi ốm vật ra mới được mẹ cho ăn…