Về nơi đẽo cày bằng xương... lươn

Một góc Văn Lương, quê hương của NSƯT Hán Văn Tình. Ảnh: N.T

Vùng đất từng mang tên nước

Một ngày đầu thu, chúng tôi đến Văn Lương, nơi chỉ cách Hà Nội chừng 75km. Hoang sơ và rất yên bình, một bức tranh quê hoàn toàn khác biệt trong tưởng tượng về một ngôi làng xứ Bắc như nhiều miền quê khác. Đây cũng chính là quê hương của cố nghệ sĩ Hán Văn Tình.

Quay lại lịch sử, xưa kia nơi này có tên gọi Văn Lang, là một làng mang tên nước thời Vua Hùng. Theo cuốn “Địa chí tỉnh Vĩnh Phú” (1974), năm 1927, Văn Lang là một tổng lớn trong 5 tổng của huyện Tam Nông (gồm 9 xã của 9 làng là Văn Lang, Cổ Tiết, Thanh Uyên, Xuân Quang, Tam Cường…). Mỗi làng mỗi vẻ nhưng chỉ có Văn Lang được chọn làm tên tổng bởi từng là nơi dừng chân của Vua Hùng khi đi săn và còn bởi “Văn Lang cả làng nói khoác”, bởi “Lý sự tổng Văn”.

Tương truyền, xưa kia Vua Hùng đi săn đã dựng trại tại nơi này suốt 3 ngày 3 đêm, thấy “sơn thủy hữu tình”, “đất lành mây tụ” nên đã hạ lệnh cho dân đến khai khẩn, chẳng bao lâu thì nhân dân tụ họp lại thành làng và có tên “Văn Lang” từ đó. Đến năm 1966, đổi tên thành xã Văn Lương. Về cái danh nói khoác, đây chính là thứ “duyên thầm” của mảnh đất hoang sơ vùng bán sơn địa này từ xa xưa. Tiếng cười của Văn Lang từ xưa đã xoay quanh mong ước cuộc sống no đủ và sự phê phán giai cấp thống trị, thói hư tật xấu trong nhân dân.

“Nói khoác một tấc đến trời”

Ông Bùi Văn Phẩm, người dày công lưu giữ những truyện cười Văn Lang.

Tới xã Cổ Tiết, ghé vào hỏi đường về Văn Lương, người dân hỉ hả chỉ dẫn: “À, Văn Lang cả làng nói khoác ấy gì. Rẽ vào mấy cây số nữa, đến nhà nào thì hỏi cẩn thận chứ không khéo người ta cho ăn “quả lừa” vui lắm đấy”. Một người đàn ông đang sửa xe máy cho khách “pha” vào: “Văn Lang có cây rau dền, trèo lên trên ngọn thấy cả cột cờ Hà Nội cơ mà!”. Chưa cần biết mục đích của khách phương xa là gì, chỉ cần nhắc đến thì người dân quanh vùng lại nhớ ngay đến “đặc sản” hiếm có, thế mới biết rằng cái danh ấy đã “nổi” đến mức nào.

Mặc dù đã đổi tên nhưng nhiều người vẫn quen gọi Văn Lương là “Văn Lang”. “Văn Lang” nghe rất đậm chất cổ xưa nhưng khi thực được đặt chân đến đây thì mới thấy rằng nó còn hoang sơ hơn thế. Con đường đất vẫn nhiều “ổ gà”, “ổ voi”, vượt qua những rặng tre, hàng chuối xanh rì... Nơi đây vẫn là một xã thuần nông, dân cư khá thưa thớt, chợ chiều lèo tèo vài người qua lại nhưng ở ngóc ngách nào cũng nghe được những câu nói khoác "mở đầu câu chuyện" như thế này: “Lươn to, thịt cho cháu nướng chả còn xương để ông mang đẽo cái cày”, người ông vỗ vai đứa cháu khi đang khệ nệ xách túi lươn vừa mua. Thấy khách lạ đang phì cười vì thú vị, mấy bà bán cá tiếp lời: “Cô chưa biết rồi, tôm càng Văn Lang còn nhảy bật cả vung, rơi xuống cạnh bếp tưởng màu hung chó vàng ấy cơ mà!”.

Truyện cười là do người Văn Lương sáng tạo nên và nhất định phải do chính họ nói thì mới hay. Cơ duyên để Văn Lương trở thành làng nói khoác trứ danh có lẽ là từ ước vọng về sự no đủ, muốn xua tan vất vả của cuộc sống lao động. Chính vì vậy, nói khoác của người dân nơi đây luôn chứa đựng những hình ảnh gắn liền với nhà nông. Đó là: Xôi dẻo, khoai dẻo, sắn xuyên qua đường 24, bưởi rụng chết trâu cày, gà đá chết lợn… đều là những hình ảnh mộc mạc được cường điệu theo ước vọng. Bởi thế mà ở đây mới có những tích truyện hài hước đến độ người nghe phải “cười vỡ bụng”: “Ô kìa, quả bưởi nhà nó to quá, rụng cái gãy lưng con trâu cột dưới gốc rồi!”; “Úi giời! Có bà bán sắn sáng sớm đi chẳng kịp luộc, lấy vội hai củ giắt vào cạp quần, đi mới nửa đường thì sắn bở tung. Sắn làng này sao mà bở ngon thế?”…

Cho đến nay, kho tàng “chuyện phét” của Văn Lang được sưu tầm lại cũng khoảng 200 câu chuyện. Ông Bùi Văn Phẩm (năm nay gần 70 tuổi), là người gốc Văn Lương đã dày công lưu giữ những tích truyện cười, nói khoác của quê hương. Đặc biệt nhất trong số các tư liệu này có lẽ là tập “Trường ca Văn Lang làng cười”, tập hợp rất nhiều tích truyện “nói phét” theo lối kể nhịp nhàng bằng thơ. Ông đọc cho chúng tôi nghe một đoạn: “Văn Lang có cây rau dền/Trèo lên ngọn thấy ba miền nước ta/Văn Lang có một con gà/Khi vỗ cánh gáy ba nhà lật nghiêng/Có ông vót được cái xiên/Nướng ba con chó còn thêm con cầy…”.

Là người yêu thích “thói nói phét” của quê hương, bà Hán Thị Mỵ nói: “Người Văn Lang mà đi ra ngoài làng thì người ta biết luôn, bởi khiếu nói khoác và chất giọng vừa nặng vừa đanh rất đặc trưng. Chân chất, mộc mạc thế nên người Văn Lang mà nói khoác thì người ngoài chỉ có “cười vỡ bụng” hoặc tin sái cổ. Nhưng điều thú vị là đối phương dù biết mình đã bị lừa nhưng vẫn vui vẻ chứ không cáu giận, bởi họ đã biết thừa cái chất của dân Văn Lang rồi”.

Nông Thuyết - Ngọc Thi