65 năm Báo Sức khoẻ & Đời sống - Bộ lọc tin cậy giữa 'ma trận' thông tin y tế trên mạng xã hội

Khi kiến thức sức khỏe thành "mồi câu" lượt xem

Mạng xã hội đang trở thành một trong những kênh người dân tìm kiếm thông tin về bệnh tật, thuốc, dinh dưỡng và phương pháp điều trị. Đây là một thay đổi tích cực nếu thông tin được cung cấp bởi cơ quan y tế, bệnh viện và người có chuyên môn.

Nhưng thực tế đang cho thấy mặt trái ngày càng rõ: thông tin y tế trên không gian mạng trở nên phức tạp, thật - giả đan xen, trong đó những nội dung giật gân, hứa hẹn "chữa khỏi" thường có khả năng lan truyền rất nhanh.

Một biểu hiện đáng lo ngại là sự xuất hiện ngày càng nhiều của các tài khoản tự nhận là "bác sĩ online", "thần y", "lương y gia truyền", đưa ra các phương pháp điều trị chưa được chứng minh. Gần đây nhất, hàng loạt tài khoản chia sẻ trào lưu dùng chanh chữa bách bệnh.

Từ hỗ trợ tiêu hóa, giải độc cơ thể đến phòng ngừa thậm chí chữa khỏi bệnh tim mạch, ung thư, tiểu đường. Chanh bị thổi phồng thành thần dược giá rẻ từ thiên nhiên, dễ tìm và có thể thay thế thuốc điều trị. Không ít người sẵn sàng áp dụng các công thức truyền miệng mà chưa kiểm chứng, bất chấp nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe.

Trước đó, trên mạng xã hội xuất hiện trào lưu kỳ lạ: tuyệt thực kết hợp tắm nắng giữa trưa được quảng bá là "liệu pháp thần kỳ chữa bách bệnh". Một số hội nhóm tự xưng "nhịn ăn chữa lành" hay "nhịn ăn thanh lọc cơ thể"... rầm rộ chia sẻ hình ảnh nằm phơi nắng giữa trưa, nhịn ăn nhiều ngày, với lời hứa hẹn khỏi từ bệnh dạ dày, xương khớp cho tới ung thư…

Đầu năm 2026, Cơ quan An ninh điều tra, Công an tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá thành công đường dây lừa đảo chiếm đoạt tài sản quy mô lớn dưới danh nghĩa phòng chẩn trị y học cổ truyền "Hoàng Minh Đường". Với thủ đoạn gắn mác "bài thuốc gia truyền 3 đời" và quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội, các đối tượng đã lừa đảo hàng nghìn nạn nhân trên toàn quốc.

Những vụ việc này cho thấy ranh giới giữa "chia sẻ thông tin sức khỏe" và kinh doanh dựa trên nỗi lo bệnh tật đang ngày càng bị xóa nhòa. Người dùng có thể bắt đầu từ một video hướng dẫn sức khỏe, sau đó được dẫn sang livestream bán thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc dịch vụ khám chữa bệnh. Sức hấp dẫn của những nội dung này nằm ở cách diễn đạt đơn giản, đánh trúng tâm lý người bệnh: "khỏi nhanh", "không cần thuốc", "không cần đi viện", "điều trị tận gốc". Trong khi đó, thông tin y khoa chính thống thường cần giải thích điều kiện, mức độ bằng chứng, chỉ định, chống chỉ định và những trường hợp phải đến cơ sở y tế, nên khó tạo ra sự hấp dẫn tức thời tương tự.

Trong "ma trận" thông tin hiện nay, mỗi nội dung y tế chính thống được đưa đến đúng lúc, đúng người và đúng cách không đơn thuần là một sản phẩm truyền thông, mà còn có thể trở thành một "hàng rào" bảo vệ sức khỏe người dân. Trong bối cảnh đó, các kênh truyền thông chính thông như Báo Sức khỏe & Đời sống giữ vai trò chủ đạo.

Giữa 'ma trận' thông tin, điều người dân cần là độ tin cậy

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia chia sẻ, sau gần 25 năm làm việc trong lĩnh vực dinh dưỡng lâm sàng, ông chứng kiến một nghịch lý rất rõ: chúng ta đang sống trong thời đại dư thừa thông tin, nhưng lại thiếu những thông tin đủ tin cậy để người dân đưa ra quyết định đúng cho sức khỏe của mình.

"Đặc biệt trong lĩnh vực giảm cân, mạng xã hội đang trở thành một "chợ thông tin" khổng lồ. Mỗi ngày, người dân có thể bắt gặp hàng loạt lời khuyên như nhịn ăn để giảm cân, cắt hoàn toàn tinh bột, uống nước thay bữa, sử dụng sản phẩm "đốt mỡ" hay những phương pháp cam kết giảm nhiều kilogram chỉ trong thời gian rất ngắn. Những nội dung càng đơn giản, càng gây sốc lại càng dễ được chia sẻ. Điều đáng lo là một thông tin được chia sẻ hàng triệu lần không có nghĩa nó trở thành thông tin khoa học", BS Hưng chia sẻ.

Trong thực hành lâm sàng, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng đã gặp những người tìm đến với mong muốn giảm cân nhưng trước đó đã tự áp dụng các chế độ ăn cực đoan từ mạng xã hội. Có người giảm cân thật, nhưng giảm cả khối cơ; có người mệt mỏi, thiếu chất; cũng có người nhanh chóng tăng cân trở lại. Điều đó cho thấy giảm cân không thể chỉ được đo bằng con số trên bàn cân. Một phương pháp tốt phải hướng đến sức khỏe, dinh dưỡng đầy đủ và khả năng duy trì lâu dài.

Chính trong bối cảnh ấy, PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng cho rằng vai trò của truyền thông y tế chính thống ngày càng trở nên quan trọng. Đó là nơi người dân có thể tìm thấy tiếng nói của các chuyên gia, những kiến thức được kiểm chứng, những cảnh báo kịp thời trước các xu hướng có nguy cơ gây hại và những lời giải thích dễ hiểu về vấn đề tưởng như rất đơn giản nhưng thực tế lại phức tạp.

"Theo chúng tôi, truyền thông chính thống không nhất thiết phải chạy đua với mạng xã hội về tốc độ hay sự giật gân, mà điều quan trọng của truyền thông chính thống là phải chiến thắng bằng độ tin cậy. Bởi với sức khỏe, một cú "click" sai có thể chỉ mất vài giây, nhưng hậu quả đôi khi phải trả giá bằng nhiều tháng, thậm chí nhiều năm", BS Hưng nhấn mạnh.

Trong thời đại thông tin y tế ngày càng phức tạp, người dân cần một nơi không chỉ cung cấp thông tin, mà còn giúp họ biết thông tin nào đáng tin và trước khi làm theo một lời khuyên sức khỏe, hãy biết cách kiểm chứng nó. Ngoài ra, người dân khi có nhu cầu tìm hiểu bất cứ thông tin về chăm sóc sức khỏe, hãy đến các cơ sở y tế chuyên khoa, chuyên sâu để nhận được các lời khuyên hợp lý nhất cho bản thân.

Và cần nơi để xác minh nguồn tin

BS Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam cho biết ông là độc giả lâu năm và cũng tham gia cộng tác với Báo Sức khỏe và Đời sống. Ông trân trọng cách mà tờ báo kết nối kiến thức của thầy thuốc với những băn khoăn thường ngày của người dân. Giữa nhiều lời khuyên về sức khỏe, người đọc cần một nơi đáng tin để hiểu đúng và biết mình nên làm gì.

BS Nguyễn Huy Hoàng cho rằng, một bài viết về sức khỏe có giá trị không chỉ dừng ở việc chỉ ra thông tin nào đúng, thông tin nào sai, mà quan trọng hơn là giúp người đọc hiểu sai ở đâu, có thể gây hại như thế nào và nên lựa chọn ra sao.

Chẳng hạn, khi một sản phẩm được quảng cáo có thể chữa nhiều bệnh, người dân cần biết đặt những câu hỏi cơ bản: Sản phẩm đó có bằng chứng khoa học hay không? Nguồn gốc thế nào? Công dụng thực sự đến đâu? Những câu hỏi tưởng đơn giản nhưng rất quan trọng, bởi thông tin sai lệch về sức khỏe đôi khi lại được trình bày theo cách rất dễ tin.

Một câu chuyện về "khỏi bệnh kỳ diệu", một người mặc áo blouse xuất hiện trong video hay những lời cam kết chắc chắn về hiệu quả điều trị đều có thể tạo cho người bệnh hy vọng. Họ tin theo không hẳn vì thiếu hiểu biết. Nhiều người đang trong trạng thái lo lắng, mệt mỏi sau thời gian dài điều trị nên dễ bấu víu vào một lời hứa về khả năng chữa khỏi.

Vì vậy, theo BS Nguyễn Huy Hoàng, người làm truyền thông y tế cần thấu hiểu tâm lý của người bệnh trước khi phân tích, cảnh báo và hướng dẫn. Thông tin đúng cần được truyền tải theo cách gần gũi, dễ hiểu nhưng không đơn giản hóa quá mức vấn đề chuyên môn.

"Là bác sĩ, tôi mong Báo Sức khỏe & Đời sống tiếp tục là nơi thầy thuốc chia sẻ kiến thức bằng lời lẽ gần gũi, dễ hiểu, đồng thời vẫn giữ được sự chính xác và thận trọng. Y học có những điều chưa thể khẳng định. Một lời khuyên tốt với người này chưa chắc đã phù hợp với người khác", BS Nguyễn Huy Hoàng chia sẻ.

Theo ông, việc nói rõ giới hạn của bằng chứng khoa học không làm giảm giá trị của thông tin, mà ngược lại, đó là cách tôn trọng người đọc và xây dựng niềm tin. Trong y tế, không phải mọi vấn đề đều có câu trả lời tuyệt đối và không phải phương pháp nào hiệu quả với một người cũng có thể áp dụng cho tất cả mọi người.

BS Nguyễn Huy Hoàng cũng cho rằng truyền thông y tế cần linh hoạt hơn về cách tiếp cận. Người dân đang tìm kiếm thông tin trên nhiều nền tảng khác nhau, vì vậy kiến thức y khoa đáng tin cậy cũng cần xuất hiện ở những nơi họ thường xuyên tiếp cận, từ bài viết, video ngắn, đồ họa thông tin đến các chương trình trao đổi trực tuyến. "Người dân tìm thông tin ở đâu, kiến thức đúng cần có mặt ở đó", ông nói.

Tuy nhiên, việc đổi mới cách thể hiện không đồng nghĩa với việc chạy theo những nội dung gây chú ý bằng mọi giá. Theo BS Nguyễn Huy Hoàng, cách trình bày có thể hấp dẫn, sinh động, nhưng tiêu đề và nội dung vẫn cần chừng mực, tránh gây hoang mang, tạo nỗi sợ hoặc đưa ra những lời hứa vượt quá bằng chứng khoa học.

Điều ông kỳ vọng nhất ở truyền thông y tế là giúp người đọc hình thành thói quen kiểm chứng trước khi tin và hỏi người có chuyên môn trước khi áp dụng. Đặc biệt, người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc, thay đổi liều điều trị hoặc thay thế phương pháp điều trị đang được bác sĩ chỉ định chỉ vì đọc một nội dung trên mạng.

"Với tôi, giá trị của truyền thông y tế còn nằm ở những thay đổi sau khi đọc: một người hiểu rõ hơn về bệnh của mình, một gia đình biết cách chăm sóc nhau đúng cách, hay một bệnh nhân tránh được một quyết định có thể gây hại", BS Nguyễn Huy Hoàng nói.

Đó cũng là giá trị mà ông mong muốn Báo Sức khỏe và Đời sống tiếp tục mang đến cho cộng đồng: không chỉ cung cấp thông tin chính xác mà còn giúp người dân có thêm khả năng tự bảo vệ mình trước "ma trận" thông tin sức khỏe trên mạng xã hội.

Một bài báo giá trị bằng cả nghìn trang tài liệu

Trong bối cảnh thông tin y tế trên mạng xã hội ngày càng đa dạng, thậm chí có không ít nội dung thiếu kiểm chứng, truyền thông chính thống vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp kiến thức sức khỏe chính xác đến người dân.

Theo TTƯT.BS Nguyễn Thị Thanh Hương, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC), Sở Y tế tỉnh Tuyên Quang, với ngành y tế địa phương, Báo Sức khỏe và Đời sống được xem là một trong những kênh thông tin chính thống, được cán bộ y tế và người dân tin tưởng.

Theo Giám đốc CDC Tuyên Quang, tại địa phương, bên cạnh các kênh truyền thông của ngành Y tế, người dân vẫn thường xuyên tiếp cận thông tin từ các cơ quan báo chí chính thống. CDC Tuyên Quang cũng duy trì các kênh truyền thông của đơn vị trên nền tảng số, trong đó có fanpage Facebook, để đưa những thông tin chính thống về phòng, chống dịch bệnh và các hoạt động y tế đến cộng đồng.

Theo bà, trong thực tế hoạt động phòng, chống dịch tại địa phương, người dân vẫn đặt niềm tin vào thông tin từ ngành Y tế. Khi có dịch bệnh xảy ra, các thông tin được phát đi từ CDC và ngành Y tế địa phương vẫn là nguồn mà người dân chờ đợi và tìm kiếm.

Với tư cách bạn đọc, đồng thời là người trực tiếp phụ trách công tác truyền thông y tế tại địa phương, TTƯT.BS Nguyễn Thị Thanh Hương đánh giá cao nội dung của Báo Sức khỏe và Đời sống.

Theo bà, báo có nhiều chuyên mục, nội dung thiết thực để người dân tiếp cận kiến thức chăm sóc và bảo vệ sức khỏe. "Đối với CDC Tuyên Quang, hầu như các bài viết của Báo Sức khỏe và Đời sống đều được chia sẻ. Ngoài Zalo, chúng tôi còn chia sẻ trên fanpage của CDC, trên các trang của ngành Y tế", bà nói.

Không chỉ được cán bộ truyền thông sử dụng, những thông tin từ Báo Sức khỏe và Đời sống còn được chia sẻ trong hệ thống ngành Y tế tại địa phương. Theo Giám đốc CDC Tuyên Quang, khi có bài viết liên quan đến Tuyên Quang, lãnh đạo ngành cũng quan tâm và chia sẻ để cán bộ trong toàn ngành cùng theo dõi.

Điều này, theo bà, cho thấy giá trị của thông tin báo chí chính thống đối với hoạt động truyền thông y tế. Một bài báo không chỉ đơn thuần cung cấp thông tin cho độc giả mà còn có thể trở thành tài liệu để các đơn vị y tế tham khảo, chia sẻ và tiếp tục lan tỏa đến cộng đồng.

Bên cạnh đánh giá tích cực, Giám đốc CDC Tuyên Quang cũng mong muốn Báo Sức khỏe và Đời sống tiếp tục tăng cường thông tin từ cơ sở, đặc biệt là những địa bàn vùng sâu, vùng xa. Theo bà, phóng viên nên có điều kiện đi sâu xuống cơ sở để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng cũng như những khó khăn, vất vả của cán bộ y tế, nhất là cán bộ y tế tại vùng sâu, vùng xa.

Với TTƯT.BS Nguyễn Thị Thanh Hương, giá trị của báo chí chính thống vì thế không chỉ nằm ở việc đưa tin nhanh hay cung cấp một lượng kiến thức nhất định. Một bài báo chính xác, được người dân tin tưởng có thể tạo ra sức lan tỏa rất lớn, hỗ trợ trực tiếp cho công tác truyền thông giáo dục sức khỏe và phòng, chống dịch bệnh tại địa phương.

"Một bài trên Báo Sức khỏe & Đời sống có sức lan tỏa bằng hàng nghìn lần những công văn, giấy tờ gửi đi gửi lại các nơi" TTƯT.BS Nguyễn Thị Thanh Hương nói.

Nhận định này cũng cho thấy một thực tế: trong thời đại thông tin số, hiệu quả truyền thông không chỉ được đo bằng số lượng văn bản được ban hành hay số công văn được gửi đến các đơn vị. Một thông tin y tế chính xác, dễ hiểu, đến đúng đối tượng và được người dân tin tưởng có thể tạo ra sức lan tỏa rộng hơn rất nhiều.

Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng có nhiều thông tin sức khỏe, việc củng cố và phát huy vai trò của báo chí chính thống càng trở nên cần thiết. Đó cũng là kỳ vọng của những người đang trực tiếp làm công tác y tế tại cơ sở: báo chí không chỉ phản ánh những vấn đề nổi bật của ngành mà cần tiếp tục đi sâu vào những nơi ít được nhìn thấy, đặc biệt là tuyến y tế cơ sở và công tác phòng bệnh - nơi những nỗ lực mỗi ngày có thể âm thầm nhưng quyết định rất lớn đến sức khỏe cộng đồng.